Επισκεφθήκαμε το Περιβόλι Γρεβενών, ένα χωριό που ερήμωνε όπως τόσα άλλα της ορεινής Ελλάδας, αλλά πλέον είναι γεμάτο ζωή, χάρη στον Πέτρο και στη Μαρία, που άνοιξαν εκεί ένα εστιατόριο και έδωσαν πνοή στον τόπο

Ένα θερινό μεσημέρι, τρεις φίλοι Βλάχοι περπατούσαν παράλληλα με το Αρκουδόρεμα, τον κυριότερο παραπόταμο του Αώου. Τους ακολούθησα. Βρισκόμασταν στην καρδιά του Εθνικού Δρυμού της Βάλια Κάλντα, που στα βλάχικα σημαίνει «ζεστή κοιλάδα». Στη διαδρομή, παρότι κατακαλόκαιρο, δεν ζεσταινόμασταν. Σε κάποια σημεία ο ήλιος δεν έφτανε στο χώμα, τα κλαδιά έπλεκαν πράσινα «στεφάνια». Τα μαύρα πεύκα, οι οξιές και οι πελώριες φτέρες μαζί με τον ποταμό δημιουργούσαν ένα μοναδικό σκηνικό – νομίζαμε ότι παίζαμε στον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. Ύστερα από σαράντα λεπτά πεζοπορίας, ξεκινώντας από το «πάρκινγκ» –έτσι λένε το μεγάλο πλάτωμα όπου παρκάραμε–, φτάσαμε σε μια πολύ μεγάλη φυσική βάθρα. Η θερμοκρασία του νερού ήταν υποφερτή.

Η Μαρία Κιοσσέ και ο Πέτρος Κέλλας, ιδιοκτήτες του «Αρκουδορέματος», με ορχήστρα και Περιβολιώτες μπροστά από το εστιατόριο.

Ο Τρικαλινός Πέτρος Κέλλας, οι Γιάννης Μπακογιάννης και Γιώργος Αθανασόπουλος, με καταγωγή από το κοντινό Περιβόλι Γρεβενών, ήξεραν ακριβώς τι να κάνουν. Έχουν απολαύσει πολλές φορές την παραμυθένια ομορφιά του Αρκουδορέματος. Άπλωσαν τις πετσέτες τους στα βράχια, έβαλαν τα ρούχα τους, τοποθέτησαν και μια πέτρα για να μη γλιστρήσουν, άφησαν τα παπούτσια τους στην άκρη και σιγά σιγά μπήκαν στο νερό. Επανέλαβα ευλαβικά την ίδια διαδικασία. Ακούγαμε μόνο τον θόρυβο από τα ορμητικά νερά του καταρράκτη και νιώθαμε την αναζωογόνηση από την ευεργετική βάθρα. Η ιδέα ήταν του Πέτρου, παιδικού φίλου από την κατασκήνωση. Ήθελε να μου δείξει το Αρκουδόρεμα, για να καταλάβω γιατί έδωσε αυτό το όνομα στο εστιατόριο που άνοιξε μαζί με τη γυναίκα του στο Περιβόλι.

Το Περιβόλι είναι μεγάλο σε «άνοιγμα», με την υψομετρική διαφορά μεταξύ των σπιτιών να ξεπερνά τα 100 μέτρα.

Τον Δεκέμβριο του 2023, η Μαρία Κιοσσέ, τότε τριάντα πέντε ετών, ιδιοκτήτρια μαγαζιού με ξύλινα παιχνίδια στα Τρίκαλα, αποφάσισε να ακολουθήσει το όνειρο του μέλλοντος συζύγου της. Βέβαια, της άρεσε και της ίδιας η φύση, ήθελε να ζήσει στα ορεινά. Ο Πέτρος, γνήσιο παιδί της Πίνδου –που μαζί με τον μεγαλύτερο αδελφό του, Νίκο, με μύησαν στη ζωή του βουνού, από το να βάζουμε κούτσουρα για προσκέφαλο μέχρι να βρίσκουμε άγριες φράουλες–, ύστερα από δεκαπέντε χρόνια στον κλάδο της εστίασης, θέλησε να κάνει το επόμενο βήμα. Χέρι χέρι με τη Μαρία, ανέλαβαν το παλιό κοινοτικό κατάστημα και τον ξενώνα οκτώ δωματίων στο Περιβόλι, ένα χωριό σε ύψος 1.380 μέτρων στις πλαγιές του όρους Λύγκος, στη βόρεια Πίνδο.

Ο κτηνοτρόφος Λευτέρης Μουρτζήλας.

Το πρώτο αποτύπωμα

Το χωριό, που εικάζεται ότι είναι η πατρίδα του Ρήγα Φεραίου, εξ ου και η προτομή του στην κεντρική πλατεία, ήταν πάντα παραθεριστικό. Ανέβαιναν οι μετακινούμενοι κτηνοτρόφοι την άνοιξη και τον χειμώνα κατέβαιναν στο Βελεστίνο, στο Αργυροπούλι Λάρισας και αλλού. Μάλιστα, έμεναν πίσω τρεις-τέσσερις φύλακες επί πληρωμή για να προστατεύουν τα σπίτια από επιδρομές και φυσικές καταστροφές. Το 2023 μετρούσε τρεις μόνιμους κατοίκους και γέμιζε ασφυκτικά τριάντα ημέρες το καλοκαίρι, όπου οι Περιβολιώτες αντάμωναν για τα πανηγύρια τέλη Ιουλίου και κυρίως για την τριήμερη γιορτή της Αγίας Παρασκευής. Τις υπόλοιπες ημέρες ήταν σχεδόν έρημο, με εξαίρεση το Πάσχα.


Ένα από τα πιο παλιά σπίτια στο χωριό. Το Περιβόλι κάηκε από τους Γερμανούς την περίοδο της Κατοχής.

Τρία καλοκαίρια μετά, παντρεμένοι πλέον και με τη Μαρία να έχει κατεβάσει ρολά στην επιτυχημένη επιχείρησή της για να μείνει στο χωριό, το Περιβόλι «ζει» και τους υπόλοιπους μήνες. Το «Αρκουδόρεμα», ένα εστιατόριο που δίνει βάση στο κρέας και στην καλή πρώτη ύλη, αποτελεί προορισμό Σαββατοκύριακου όλο τον χρόνο πλέον. Παρέες ανηφορίζουν από τα Γρεβενά, τα Τρίκαλα, την Κοζάνη και τις άλλες πόλεις, για να απολαύσουν το βουνό, να ξαποστάσουν στο μαγαζί και, ενδεχομένως, να κοιμηθούν στον ξενώνα. Και οι Περιβολιώτες έχουν έναν λόγο να έρχονται στα σπίτια τους συχνότερα. «Δεν χρειάζεται καμία προετοιμασία για το σπίτι, μπαίνεις στο αμάξι κι έρχεσαι δίχως να το σκεφτείς», λέει ο Μιχάλης Σαράντης, 23 ετών, φοιτητής στο ΑΠΘ και «πωρωμένος» με τον τόπο του, που θυμάται ως παιδί κάτω από τον τεράστιο πλάτανο της πλατείας να παίζει κρυφτοκυνηγητό με τη «συμμορία» του χωριού.

Παρέες ανηφορίζουν από τα Γρεβενά, τα Τρίκαλα, την Κοζάνη και τις άλλες πόλεις, για να απολαύσουν το βουνό, να ξαποστάσουν στο μαγαζί, να κοιμηθούν στον ξενώνα.

Πράγματι, το «Αρκουδόρεμα» έχει πολλαπλούς ρόλους. Κατ’ αρχάς, είναι άτυπο κέντρο ενημέρωσης για τον Εθνικό Δρυμό. «Μας τηλεφωνούν για να μας ρωτήσουν για τον καιρό, τη διαδρομή, για το πού να πάνε», λέει η Μαρία, σερβίροντας αρνίσια παϊδάκια και σπιτικούς μανιταροκεφτέδες. Δεύτερον, λειτουργεί ως σημείο εξυπηρέτησης καθώς έχει τον απαραίτητο εξοπλισμό για να βοηθάει τους ταξιδιώτες, φέρ’ ειπείν, αν χρειαστεί κάποιος να αλλάξει λάστιχο ή να επισκευάσει κάτι στο όχημά του. Και, τρίτον, υποστηρίζει τους Περιβολιώτες. Είτε με τα αναγκαία, εάν λόγου χάριν ξεμείνει ένα νοικοκυριό από λάδι, είτε με πληροφορίες για τη ζωή του τόπου. Όπως ήταν, δηλαδή, παλιά τα καφενεία, κέντρο κοινωνικής διασύνδεσης.

Ο «Φούρνος του Πέτρου» ανοίγει μόνο τον Αύγουστο.

Αντιστοίχως, όπως οι ρόλοι, πολλαπλασιαστικό είναι και το πρώτο αποτύπωμα της προσπάθειας του νεαρού ζευγαριού, το οποίο σχεδιάζει από τον Σεπτέμβριο να επεκτείνει την επιχειρηματική του δραστηριότητα στο χωριό. Νοικιάζουν δωμάτια για να φιλοξενούν το προσωπικό, που φτάνει τα δεκαοκτώ άτομα το καλοκαίρι. Ενισχύουν την τοπική οικονομία, αφού ζαρζαβατικά προμηθεύονται από τον περιπλανώμενο επί 29 χρόνια μανάβη Αδάμ Σαΐτη και ψωμί από τον «Φούρνο του Πέτρου», ο οποίος για την ώρα φουρνίζει μόνο τον Αύγουστο. Δημιουργούν τουριστική κίνηση, οπότε επωφελούνται και οι υπόλοιπες εποχικές επιχειρήσεις φιλοξενίας, και το κυριότερο, καλλιεργούν τις προϋποθέσεις ώστε και άλλοι νέοι να μετακομίσουν στο Περιβόλι.

Φέτος οι κτηνοτρόφοι δεν ανέβηκαν στο χωριό λόγω της ευλογιάς.

Στον κήπο της Έρρης

O εικοσιπεντάχρονος Γιώργος Αθανασόπουλος, που την τελευταία τριετία εργάζεται ανά διαστήματα στο «Αρκουδόρεμα», θέλει να ζήσει μόνιμα στο Περιβόλι. Μεγαλωμένος και αυτός, όπως και ο Πέτρος, στη «χύτρα» της Βάλια Κάλντα, αγάπησε το βουνό γιατί οι εκπαιδευτικοί γονείς του τον ανέβαζαν από πέντε χρόνων στις κορυφές. Οι αλεπούδες, οι αετοί και τα γεράκια, τα ζαρκάδια και οι λαγοί, οι λύκοι και οι εκατοντάδες πεταλούδες παρελαύνουν στα όνειρά του. Και παρότι δούλεψε σε θερινά και χειμωνιάτικα θέρετρα στην Αυστρία, την Πίνδο δεν την αλλάζει. «Προετοιμάζομαι να γίνω πιστοποιημένος οδηγός βουνού, ώστε να αναλαμβάνω οργανωμένα γκρουπ. Ο νέος αυτοκινητόδρομος, Ε65, που μείωσε τον χρόνο για τα Γρεβενά, μου δίνει ελπίδα πως θα αυξηθεί η τουριστική κίνηση. Βέβαια, πρέπει να φτιαχτεί κι ένα σύγχρονο κέντρο ενημέρωσης για τον Εθνικό Δρυμό, το χωριό δεν έχει τίποτα», αναφέρει ο ίδιος.

Βόλτα στους δρόμους του χωριού.

Όσο μιλούσε, τα μάτια του σπινθήριζαν. Καιγόταν να μετακομίσει. «Η σύσταση της Ειδικής Γραμματείας Ορεινών Περιοχών αποτελεί μια ιστορική τομή για το ελληνικό κράτος. Για πρώτη φορά αποκτά έναν ενιαίο, θεσμικό πυλώνα σχεδιασμού και υλοποίησης πολιτικών αποκλειστικά για τους ορεινούς τόπους μας. Σε μια χώρα όπου πάνω από το 70% της επικράτειας είναι ορεινό, η πρωτοβουλία αυτή απαντά στη διαχρονική ανάγκη να ανατραπεί η αναπτυξιακή υστέρηση δεκαετιών σε μεγάλο μέρος των ορεινών κοινοτήτων μας. Και μαζί, η –συχνά εύλογη– αίσθηση των κατοίκων τους πως οι περιοχές τους δεν συγκεντρώνουν πάντοτε την προσοχή που τους αξίζει», σημείωσε τηλεφωνικώς ο Δημήτρης Κυριαζής, ειδικός γραμματέας Ορεινών Περιοχών.

Όσο ακατόρθωτο φαίνεται να βιοποριστείς στο Περιβόλι αυτή τη στιγμή, άλλο τόσο δύσκολο είναι να συντονίζεις την ανάπτυξη των ορεινών όγκων. Κάπως έτσι, όμως, χτίζεται μια αλυσίδα ονείρων που ευθυγραμμίζονται με τις ζωές των κοινοτήτων. Αυτό σκεφτόμουν όσο έβλεπα περίπου τριάντα παιδιά να παίζουν στον Κήπο της Έρρης, ένα πλάτωμα κάτω από πεύκα κοντά στο χωριό, όπου σύμφωνα με την τοπική μυθολογία εκεί ζούσε μια νεράιδα με χρυσαφένια μαλλιά. Κάθε χρόνο, οι ντόπιοι μετά το τριήμερο πανηγύρι της Αγίας Παρασκευής εκδράμουν στο συγκεκριμένο μέρος για πικνίκ. Αυτό το έθιμο φέτος οργάνωσε ο Εξωραϊστικός Πολιτιστικός Σύλλογος Περιβολίου «Βάλια Κάλντα». «Μικρές φτιάχναμε σπίτια από φτέρες και κολιέ από τις “χάντρες” των δέντρων», αναπολεί η Ντίνα Παλάντζα, υπεύθυνη χορευτικού του συλλόγου.

Η φυσική βάθρα στο Αρκουδόρεμα, στην καρδιά της Βάλιας Κάλντα.

Μια βραδιά με τους «δημογέροντες»

Τρεις ημέρες στο Περιβόλι, γνώρισα ανθρώπους περήφανους για την καταγωγή τους. Άκουσα απίστευτες ιστορίες, όπως αυτή του 86χρονου Λευτέρη Κουβάτα, ιδιοκτήτη του παλιότερου μαγαζιού, ο οποίος έχασε τη μητέρα του δύο μηνών και βύζαινε μια κατσίκα, και πήρα πληροφορίες για το χωριό, που παλιότερα είχε έξι διαφορετικούς μαχαλάδες βάσει των έξι εκκλησιών. «Πιτσιρικάδες δίναμε επικές μάχες ποδοσφαίρου μεταξύ των μαχαλάδων», περιγράφει ο Γιώργος Σαββανάκης, 44 ετών, μέλος του ΔΣ της Επιστημονικής Εταιρείας Μελέτης του Πολιτισμού των Βλάχων, μπροστά από το παλιό Δημοτικό Σχολείο. «Εδώ λειτουργούσε θερινό σχολείο έως το 1960. Τα παιδιά των κτηνοτρόφων, που ανηφόριζαν μαζί με τους γονείς τους, συνέχιζαν τα μαθήματα το καλοκαίρι. Μάλιστα, μέχρι την περίοδο 1930-1940 υπήρχε και ρουμάνικο σχολείο για τους βλαχόφωνους», καταλήγει και προχωράμε προς τη μεταβυζαντινή εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, προστάτη του Περιβολίου.

«Τα παιδιά των κτηνοτρόφων συνέχιζαν τα μαθήματα το καλοκαίρι. Μάλιστα, υπήρχε και ρουμάνικο σχολείο για τους βλαχόφωνους», λέει ο 44χρονος Γιώργος Σαββανάκης.

Ανάμεσα στους μαθητές των θερινών σχολείων ήταν και τρεις Περιβολιώτες, ηλικίας από 71 έως 77 ετών, με τους οποίους απόλαυσα τσίπουρο και κλαρίνο σε ένα αυθόρμητο βραδινό γλέντι. Τους έβλεπα να χορεύουν σεληνιασμένοι, σαν ακούραστοι νέοι, κι έτριβα τα μάτια μου. Η αλύγιστη περηφάνια τούς κρατούσε όρθιους. Ο Τάκης Αποστολίνας, ο Θανάσης Γιαννούσης και ο Βασίλης Σαράντης, και οι τρεις με χειροποίητες γκλίτσες, τον χειμώνα ζουν στο Βελεστίνο και το καλοκαίρι ανταμώνουν στο χωριό. Οι «δημογέροντες», όπως τους αποκάλεσε ο «Πετράν» –τα παρατσούκλια πήγαιναν κι έρχονταν–, ακόμη συνεννοούνται μεταξύ τους στα βλάχικα, αναπολούν τα χρόνια που βοηθούσαν στο κοπάδι και «όργωναν» το δάσος, και περιγράφουν χαρούμενοι τις βουτιές που έκαναν στην περιοχή Αγία Παρασκευή.

Φέτος, το Περιβόλι είχε πολύ περισσότερο κόσμο από πέρυσι. Ωστόσο, του έλειψαν οι κτηνοτρόφοι, που λόγω της ευλογιάς δεν μετακινήθηκαν.

«Τη δεκαετία του ’60 το χωριό είχε τουλάχιστον έξι μαγαζιά-ταβέρνες. Άρχισε να παρακμάζει εντελώς μετά την ενοποίηση του “Καλλικράτη”. Μέχρι το 1985, σκέψου, είχαμε και αστυνομικό τμήμα», σχολιάζει ο Τάκης, ο οποίος κατασκευάζει γκλίτσες, για να συμπληρώσει ο 87χρονος Γιώργος Καλόγηρος, που μόλις κάθισε στην παρέα: «Το Περιβόλι είχε κυρίως υλοτόμους, τσαγκάρηδες, σαμαράδες, κυρατζήδες και χρυσοχόους, είχε δημιουργηθεί μια ολόκληρη αλυσίδα οικονομίας γύρω από τους κτηνοτρόφους». Αν και ζει στην Ελβετία, όπου εργάστηκε πενήντα πέντε χρόνια σε ψυχιατρική κλινική, επισκέπτεται τρεις φορές τον χρόνο την πατρίδα του. Το καλοκαίρι, δε, φέρνει και τα εγγόνια του. Το θεωρεί ιερό χρέος.

Ο Γιώργος Αθανασόπουλος, Περιβολιώτης, μας οδηγεί δίπλα από τον ποταμό Αρκουδόρεμα, παραπόταμο του Αώου.

Φέτος, το Περιβόλι, σύμφωνα με τους χωριανούς, είχε πολύ περισσότερο κόσμο από πέρυσι. Ωστόσο, του έλειψαν οι κτηνοτρόφοι, που λόγω της ευλογιάς δεν μετακινήθηκαν. Μοναδική εξαίρεση ο Λευτέρης Μουρτζήλας, ο οποίος, βλέποντας την κατάσταση με την ασθένεια, αποφάσισε πέρυσι να μην απομακρυνθεί από τον νομό Γρεβενών. «Ήμασταν τριάντα κοπάδια και φέτος έμεινα μόνος. Εκτός του ότι όλοι οι λύκοι γυρνάνε ολημερίς γύρω από το μαντρί μου, ανησυχώ και για το δάσος. Με τα ζώα κρατούσαμε ζωντανά τα βουνά, διατηρούσαμε τη βιοποικιλότητα και αποψιλώναμε τα βοσκοτόπια, λειτουργώντας και ως πυροφύλακες. Εγκαταλείπεται η μετακινούμενη κτηνοτροφία», επισημαίνει με παράπονο. Ποιος ξέρει. Ίσως, μαζί με τον Πέτρο και τη Μαρία, να βρεθούν και άλλα τολμηρά παιδιά της Πίνδου. Κτηνοτρόφοι αυτή τη φορά.

πηγή: kathimerini.gr