Μια φορά κι έναν καιρό ήταν μία πόλη στην Ελλάδα που την λέγαν Κοζάνη ή πιο επίσημα Σουρδία
Οι κάτοικοί της ήταν και γνωστοί και ως Σούρδοι (από το λατινικό Surditas που σημαίνει κώφωση)
Δηλαδή θα έλεγε κάποιος ήταν όλοι τους κουφοί όχι το αντίθετο άκουγαν και πάρα πολύ καλά μάλιστα αλλά προσποιούνταν ότι δεν άκουσαν όταν φυσικά κάτι δεν τους συνέφερε
Και ενώ όλοι οι υπόλοιποι Έλληνες τους είχαν δεχθεί με αυτήν τους τη νοοτροπία, οι Εβραίοι δεν μπόρεσαν ποτέ να χωνεύσουν ότι δεν κατάφεραν να στεριώσουν ούτε για μια στιγμή σ αυτήν την πόλη, μια πόλη με τόση έντονη εμπορική δραστηριότητα.
Μάλιστα οι Σιούρδοι για αυτό τους το κατόρθωμα επαίρονταν και αποτελούσε για αυτούς αντικείμενο ιστοριών καθώς και ανέκδοτων που περνούσαν από τη μια γενιά στην άλλη, σαν μια γνήσια έκφραση της λαογραφίας του τόπου τους.
Επι τουρκοκρατίας, λοιπόν κάποιος Εβραίος ήλθε με το γαϊδουράκι του στην Κοζάνη, φορτωμένο με εμπορεύματα και πήγε στο χάνι για να κοιμηθεί. Τα χάνια ήταν τα ξενοδοχεία της εποχής: Διώροφα κτίρια που στο κάτω μέρος τους είχαν έναν στάβλο και δίπλα ένα κρασοπουλειό και στο επάνω μέρος τον οντά του ιδιοκτήτη και δίπλα ένα-δύο άλλους οντάδες για να κοιμούνται οι πελάτες.
Ήρθε ο Εβραίος, μπαίνει στο χάνι και του λέει: στον Σιούρδο ιδιοκτήτη
– Καλησπέρα! Είμαι κουρασμένος και θέλω να ξεκουραστώ.
– Καλωσόρισες, του λέει ο Σιούρδος χανιτζής. Το χάνι μου στη διάθεσή σου!
Και ο Εβραίος όλο γενναιοδωρία…
– Πάρε ένα γρόσι (σημερινή αξία ίση με ένα πεντάευρω), βάλε μου κάτι να φάω, να γεμίσω το στομάχι μου, στρώσε μου να κοιμηθώ, τάισε και το γάιδαρό μου, βοήθα με να κουβαλήσω τα εμπορεύματά μου επάνω μη μας τα κλέψουν και με τα ρέστα φέρε μου κάτι για να περάσει η ώρα μου! Κοίταξε να περάσω καλά, γιατί θα σου φέρω και άλλους Εβραίους πελάτες!
– Μείνε ήσυχος, φίλε μου! Θα σε ταιριάσω και θα σε περιποιηθώ πολύ καλά, του απαντάει ο Σιουρδος χανιτζής.
Σε λίγο του φέρνει ένα καρπούζι…
– Τι είν’ αυτό, ρωτάει ο Εβραίος.
– Καρπούζι, του απαντάει ο Σιουρδος χανιτζής.
– Και τι θα το κάνω, ξαναρωτάει ο Εβραίος.
– Άκου να δεις, μάστορα… Θα φας το καρπούζι και θα γεμίσει η κοιλιά σου και θα χορτάσεις μια χαρά! Τα σπόρια να τα φυλάξεις σε μία άκρη για να περάσει η ώρα σου ευχάριστα αργότερα και τις πέτσες (φλούδες) απ’ το καρπούζι δώσε τις να τις φάει ο γάιδαρος, γιατί ιντζέ (πρασινάδα) δεν έχω.
«Ώχ! Οι Κοζανίτες είναι πολύ χειρότεροι από εμάς τους Εβραίους…», σκέφτηκε.
Σηκώθηκε ο Εβραίος, πήρε το γαϊδουράκι του και δεν ξαναφάνηκε στην Σιουρδια!
Βέβαια αν είναι όλα αυτά Αλήθεια ψέματα ή μύθος, υπάρχουν πολλά περιθώρια έρευνας για τα επόμενα χρόνια
βέβαια οι κοζανίτες μιλούν μόνο για την πόλη τους και όχι για τον νομό που εβραίοι φαίνεται να εμφανίστηκαν να κατοικούν πχ στα Σέρβια
Όπως αναφέρει για τα Σέρβια και ο Εβλιγιά Τζελεμπί, Τούρκος περιηγητής (1611-1684), σε μία περιοδεία του στην Ελλάδα από τη Θράκη μέχρι την Κρήτη, το 1667 στα Σέρβια υπήρχαν «έξι μουσουλμανικές συνοικίες, οχτώ συνοικίες Ελλήνων απίστων και μια Εβραϊκή».
Ωστόσο, οι Εβραίοι τον 18ο αιώνα έφυγαν μαζικά από τα Σέρβια, λόγω της σκληρής συμπεριφοράς των Τούρκων και της αρπαγής των περιουσιών τους, για τον ίδιο λόγο που μεταφέρθηκε την ίδια εποχή, το 1745 στην με αμιγώς ελληνικό πληθυσμό Κοζάνη και η έδρα της Επισκοπής Σερβίων.
Αν βέβαια ζούσαν κάποτε Εβραίοι στην πόλη της Κοζανης θα βρίσκαμε κάπου τα υπολείμματα της συναγωγής τους και των άλλων οικοδομημάτων τους θα έμενε σαν παράδοση η παρουσία τους στην πόλη και κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου θα ακολουθούσαν κι αυτοί την τραγική πορεία των υπολοίπων Ελλήνων Εβραίων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπως οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης. Και στην Κοζάνη καμία τέτοια μάζωξη δεν αναφέρεται τα χρόνια εκείνα και οι παλαιότεροι μπορούν να μας το επιβεβαιώσουν
Η ιστορία της Κοζάνης δεν ξεκίνησε από τότε που ο Θεός δημιουργούσε τον κόσμο, αλλά πολύ αργότερα από κυνηγημένους που ήρθαν εδώ για να εύρουν καταφύγιο και έτσι δημιουργήθηκε η Κοζάνη, η οποία θεωρείται ότι συγκροτήθηκε μετά τον 14ο αιώνα .
Το βαρύ κλίμα με τον βαρύ χειμώνα το δριμύ ψύχος και το ζεστό καλοκαίρι καθώς και τα μεγάλα δάση («Καρ’ ές», «Γιτιά», «Γλυκιές»)
Καθώς και το πετρώδες έδαφος της διαμορφώσουν την χαρακτηριστική ιδιοσυγκρασία των Σιούρδων.
Κατά την τουρκοκρατία, οι Τούρκοι είχαν εξαπλωθεί σε όλα τα Βαλκάνια.
Οπότε ήρθαν και στο μικρό κρατίδιο του Σουρδιστάν…… την Κοζάνη αλλά όπως κάποτε και οι ανεξάρτητοι γαλάτες του Αστερίξ και του οβελίξ έτσι και οι Σιούρδοι το 1664 με ενέργειες του Δρυΐδη τους Χαρίση Τράντα, ενός από τους πρώτους άρχοντές της πόλης, πέτυχαν μια σχετική άλφα αυτονομία, και αποτέλεσαν αυτόνομο κρατίδιο για την εποχή εκείνη χάρι στο Σουλτανικό διάταγμα με προνόμια, το μαλικιανές, δηλαδή η Κοζάνη έγινε κτήμα της μάνας του σουλτάνου, της βασιλομήτορος
Το Σιουρδιστάν έγινε τόπος υπό την προστασία της μητέρας του Σουλτάνου Που εξασφάλιζε στους κατοίκους οικονομική και διοικητική ελευθερία και δημιουργούσε αίσθημα δικαιοσύνης και ασφάλειας
Με την παροχή αυτού του προνομίου οι Κοζανίτες απαλλάσσονταν απ’ ορισμένους φόρους, απαγορευόταν στον τουρκικό στρατό να διαμένει ή να περνάει μέσα από την πόλη, αν δεν ξεπετάλωνε τα άλογα και δεν κατέβαζε τα όπλα και τα λάβαρά του (κι έτσι οι Τούρκοι για ν’ αποφεύγουν όλα αυτά τα χρονοβόρα και ταπεινωτικά για αυτούς διατάγματα προτιμούσαν να περνούν απ’ έξω), απαγορευόταν η εγκατάσταση Οθωμανών στην πόλη και οι χριστιανοί μπορούσαν να ασκούν ελεύθερα τα θρησκευτικά τους καθήκοντα στις εκκλησιαστικές τους γιορτές. Πληρώνανε μόνο ένα ειδικό φόρο στη Σουλτάνα και στην πόλη τους είχε εγκατασταθεί βοεβόδας, εκπρόσωπος δηλαδή βακουφιού κι όχι Τούρκος φεουδάρχης.
Δεν μπορούσαν εύκολα να εγκατασταθούν στην Κοζάνη κάτοικοι μη Χριστιανοί, είτε μιλάμε για μουσουλμάνους είτε για Εβραίους. Ωστόσο, η πραγματική αλήθεια είναι ακόμα χαμένη κάπου στη σφαίρα του θρύλου και η αλήθεια του γεγονότος έδωσε πολλές αφορμές στους ευφυέστατους Σιουρδους να ανακαλύψουν πολλούς λόγους για τους οποίους δε στέργιωσαν Εβραίοι στην πόλη μας.
Οι Εβραίοι, όταν έμαθαν το πάθημα του συμπατριώτη τους, πολύ συγχύσθηκαν! Στη Συναγωγή που βρέθηκαν το Σάββατο είπαν μεταξύ τους:
– Θα πάμε την Τρίτη στην Κοζάνη που έχει παζάρι και θα δουν τι έχουν να πάθουν οι Κοζανίτες!
Πράγματι, την Τρίτη έφτασαν στην Κοζάνη καμιά δεκαριά Εβραίοι πραματευτάδες με ότι εκλεκτότερο εμπόρευμα είχαν: κρύσταλλα, βαμβακερά και μεταξωτά υφάσματα, βελόνες για πλέξιμο και τα πούλαγαν όλα μισοτιμής! Το είδαν αυτό οι Κοζανίτες έμποροι και έστειλαν στα σπίτια τους τα τσιράκια τους με την εντολή να έρθουν οι γυναίκες τους και να ψωνίσουν από τους Εβραίους, αλλά προηγουμένως να πασαλείψουν τα χέρια τους με λίγδα ή μέλι!
Σε λίγο κατέφθασαν οι γυναίκες, όρμισαν στους μπάγκους των Εβραίων με καταλερωμένα τα χέρια και άρχισαν να εξετάζουν την πραμάτεια τους. Έπιαναν τα μεταξωτά με τα χέρια τους που ήταν γεμάτα μέλι και τα έδειχναν στη γειτόνισσα που τα είχε λερωμένα με λίγδα…
Σε λίγο όλο το εμπόρευμα των Εβραίων είχε καταλερωθεί. Το φόρτωσαν οι Εβραίοι στα γαϊδουράκια τους και από τότε δεν ξαναφάνηκαν στο παζάρι της Κοζάνης.
Μύθος τρίτος και επιβεβαιωμένος
Αυτά βέβαια λέγονται χιουμοριστικά. Η πιο σοβαρή εκδοχή είναι αυτή που αναφέρει ο Κοζανίτης μελετητής της ιστορίας της πόλης Γεώργιος Λυριτζής.
Όταν η Κοζάνη έγινε το 1879 Δήμος, από Κοινότητα που μέχρι τότε ήταν, ο πρώτος Δήμαρχός της Νικόλαος Χαλκιάς ζήτησε από τον Τούρκο διοικητή να γίνονται δύο «παζάρια», διότι η Κοζάνη ήταν πλέον πολύ μεγάλη και δεν ήταν δυνατόν να πωλούνται κρέατα, μαζί με υφαντά και τυριά την ίδια μέρα. Έτσι βγήκε διαταγή να γίνεται το «σταροπάζαρο» κάθε Τρίτη, όπως μέχρι τότε ίσχυε και το «Τρανό παζάρι», όπου θα πωλούνταν τυριά, ζαρζαβατικά και υφαντά κάθε Σάββατο.
Από τότε καθιερώθηκε η λαϊκή αγορά να γίνεται κάθε Σάββατο, πράγμα που δεν γινόταν πουθενά στην Ελλάδα!
Η εξήγηση είναι απλή:
Τα σιτηρά και τα άλευρα για το «σταροπάζαρο» δεν συνέφεραν στους Εβραίους, γιατί είχαν ελάχιστο κέρδος.
Το Σάββατο όμως είναι για τους Εβραίους αργία, σύμφωνα με τον Ιουδαϊσμό! Όπως για τους Χριστιανούς η Κυριακή!
Οι Γαλάτες και οι Σιούρδοι έχουν πολλές ομοιότητες μεταξύ τους τους συνδέει το αίσθημα της ελευθερίας
Ένα άλλο σημείο είναι ότι ο Οβελίξ κουβαλάει συχνά στην πλάτη του ένα μενίρ μια μεγάλη πέτρα, που συχνά κάθεται και την λαξεύει…
Και στην Κοζάνη είχαμε παλιά πάρα πολλές τέτοιες πέτρες που τις λέγαμε «μπιστηρές»
Βέβαια αν κάποιος δεν καταλαβαίνει και πολύ μερικά πράγματα εδώ στη Σιουρδια τον λέγαμε ότι είναι μπιστιρά
Ο πιο διάσημος μαγικός ζωμός στους Γαλατες ήταν του δρυΐδη Πανοραμίξ. Όποιος έπινε από αυτόν τον μαγικό ζωμό
αποκτούσε υπεράνθρωπες δυνάμεις για ένα περιορισμένο χρονικό διάστημα.
Έτσι κι εδώ στη Σιουρδια οι Σιουρδοι είχαν το δικό τους μαγικό ζωμό που τον ελεγαν [αρμόζμο] που έβγαινε από την αρμιά που έβαζαν τον Αι Φίλιππα ο «αρμόζμους» ήταν το ξινό, αλμυρό ζουμί μέσα στο οποίο ωρίμαζαν τα λάχανα, για να κάνουν το εθνικό τους φαΐ τα γιαπράκια
Οι Κοζανίτες έτρεφαν μεγάλη εκτίμηση γι αυτόν τον μαγικό ζωμό «αρμόζμο» που τους βοηθούσε σε πολλές περιστάσεις
Μέσα στα κρύα του χειμώνα, ένα ποτήρι «αρμόζμο» χλιούτσκου» (χλιαρό) με κόκκινο πιπέρι ήταν ό,τι έπρεπε για να ζεστάνει ο κάθε Σιουρδος η Σιουρδα τα σωθικά τους και να του φτιάξει και τη διάθεση.
Η θερμαντική του ιδιότητα δεν ήταν όμως το μόνο του προσόν. Θεωρούνταν επίσης εξαιρετικά αποτελεσματικό αφέψημα κατά της βαρυστομαχιάς, καθώς διευκόλυνε την πέψη και ελάφρυνε το στομάχι.
Σε περιόδους αυστηρής νηστείας εξάλλου η παπάρα με «αρμόζμουν» και κόκκινο πιπέρι από πάνω ήταν ένα πολύ εύκολο και χορταστικό γεύμα. Εκεί όμως που πρόσφερε …μεγάλες υπηρεσίες ο αρμόζμους ήταν σε περίπτωση μέθης ελαφριάς και βαριάς μορφής, όπου κατά γενική ομολογία βοηθούσε τον παθόντα να συνέλθει γρήγορα και να αποφύγει τον πονοκέφαλο και άλλες δυσάρεστες παρενέργειες
οι Κοζανίτες ιστορικοί υποστηρίζουν ότι Εβραίοι δεν εγκαταστάθηκαν ποτέ στην Κοζάνη, εννοούν
αποκλειστικά και μόνο την πόλη της Κοζάνης κι όχι την
υπόλοιπη ευρύτερη περιοχή.
ΠΗΓΕΣ (Κατερίνας Μάτσου)
ΑΡΧΕΙΑ ΚΩΣΤΑ ΔΙΔΙΛΗ
