Εδώ θα περιγράψω τα βουνά και τους λόφους που περικλείουν από την Ανατολή, το Βορρά και τη Δύση την πόλη της Κοζάνης,  τα πιο κοντινά σε αυτήν, αρχίζοντας από τα ανατολικά προς τα δυτικά.

  1. Ο λόφος του Αγίου Ελευθερίου, παλιά λεγόταν Ακ Τεπέ που σημαίνει «Φαλακρός Λόφος» και έχει υψόμετρο 801 μέτρα. Στα αρχαία τα χρόνια, υπήρχε Ακρόπολη με τείχη όπου ήταν ναός χτισμένος και αφιερωμένος στον Ύψιστο Δία «ΔΙΙ ΥΨΙΣΤΩ». Στο νότιο μέρος της Ακρόπολης ένας άλλος ναός αφιερωμένος στον Ηρακλή των Προπυλαίων «ΗΡΑΚΛΗ ΠΡΟΠΥΛΑΙΩ» και άλλα πολλά αρχαία στο υπέδαφος. Ο λόφος αυτός παλαιότερα ήταν χώρος αναψυχής των κατοίκων της Κοζάνης και κάθε Σαββατοκύριακο ήταν γεμάτος. Η εκκλησία του Αγίου Ελευθερίου άρχισε να κτίζεται το 1919 και το 1925 τελείωσε.
  1. Στα δυτικά του λόφου είναι το δάσος Κουρί, πνεύμονας και χώρος αναψυχής για τους κατοίκους της Κοζάνης και των γύρω χωριών, με παιδικές χαρές, μονοπάτια περιπάτου και άθλησης, με γήπεδα τένις και άλλες πολλές εγκαταστάσεις. Εκεί είναι κτισμένο και το κατασκηνωτικό κέντρο των Προσκόπων και των Οδηγών της Κοζάνης «Ιωάννης Χαλκιάς». Ο χώρος του Κουρί παλαιότερα ήταν ανοιχτός, αλλά την περίοδο της Χούντας το μεγαλύτερο μέρος του περιφράχτηκε και αναπτύχθηκε εκεί από την Δασική Υπηρεσία ένας κήπος με διάφορα μικρά ζώα και πουλιά, ο οποίος σήμερα δεν λειτουργεί.
  1. Η κορφή Ηπειρώτικα (Σινικλί) που έχει υψόμετρο 821 μέτρα και βρίσκεται στο ενδιάμεσο και βόρειο μέρος των χωριών Μελίσσια και Χαραυγής.
  1. Η κορφή Μπούκα Πέτρα με υψόμετρο 806 μέτρα (805,84) βρίσκεται στο νοτιοανατολικό μέρος του χωριού Μελίσσια και στο νοτιοδυτικό του χωριού Χαραυγή. Στο χώρο της περιοχής αυτής, έχει μερικές εγκαταστάσεις ο Στρατός. Όλη η κορυφογραμμή από ’κεί και προς τα δυτικά, μέχρι τη Σινικλιόστρατα, λέγεται Αλαταριά με υψόμετρα 796 (για την ακρίβεια 795,20) – 793- 769-762 και 778 μ., ενώ κοντά στη Σινικλιόστρατα οι δύο ανώνυμες κορφές έχουν υψόμετρο 826 μέτρα. (για την ακρίβεια 825,90) και 805,50 μέτρα. Κάτω και στα νότια από την Αλαταριά, όλη αυτή η περιοχή από το τέλος του Αγίου Γεωργίου έως την παλιά γέφυρα του τραίνου ονομάζεται «Κρεβατάκια».
  1. Στο νότιο μέρος των δύο αυτών ανωνύμων κορφών είναι ο λόφος Πουπλιού Ράχη με υψόμετρο 812 μέτρα (812,20) ενώ λίγο παρακάτω και μπροστά από αυτόν, σε υψόμετρο 802 μέτρα (801,80) είναι η εκκλησία των Αγίων Σαράντα, ου «ΆηΣαράντς», όπως και λέγεται από τους κατοίκους της Κοζάνης, και κτίστηκε το 1928.
  1. Δίπλα και δυτικά αυτών των κορφών είναι η Σινικλιόστρατα, ο παλιός δρόμος από την Κοζάνη για το χωριό Μελίσσια (Σινικλί) κατασκευασμένος σε υψόμετρο 797 μέτρων (797,20) -786 μ. και 799 μ. (798,75).
  1. Δυτικά από τη Σινικλιόστρατα είναι η ψηλότερη κορφή όλης της περιοχής, η Μαντζίρ(η) Ράχη με υψόμετρο 847 μέτρα (846,80) και πάνω σε αυτήν υπάρχει κεραία. Βόρεια και ανατολικά από τη Μαντζίρ(η) Ράχη και βόρεια από τις δύο ανώνυμες, είναι και τρίτη ανώνυμη κορφή με υψόμετρο 811,50 μέτρα.
  1. Στα νοτιοδυτικά από την κορφή Μαντζίρ(η) ράχη είναι ο λόφος Κρανιές με υψόμετρο 821 μέτρα, όπου είναι κτισμένα, η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής, από το έτος 1915 και πίσω. Στα τελευταία χρόνια έγινε και χώρος δεξιώσεων, ενώ δίπλα από την εκκλησία και στο ανατολικό μέρος της υπάρχει χώρος γραφείων. Πιο πέρα από ’κεί, κτίστηκε πριν πολλά χρόνια από το Δήμο Κοζάνης η δεξαμενή. Νότια από αυτά, βρίσκεται ο χώρος που διαμορφώθηκε για τη στάθμευση αυτοκινήτων και βρίσκεται σε υψόμετρο 818 μέτρα (818,25). Στο δυτικό μέρος της εκκλησίας, το υψόμετρο είναι 814,50 μέτρα και πιο πέρα υπάρχει το παλιό πολυβολείο σε υψόμετρο 817 μέτρα (816,85). Κάτω από το πολυβολείο είναι ο παλιός δρόμος Κοζάνης- Κοίλων-Πτολεμαΐδας ο οποίος είχε ανοιχτεί το έτος 1914.
  1. Στα νοτιοδυτικά από τις Κρανιές και τον παλιό δρόμο και στα βόρεια από το σούπερ-μάρκετ Μy Μάρκετ η κορφή λέγεται Τούμπα και έχει υψόμετρο 810 μέτρα (810,40) ενώ δίπλα σε αυτήν οι δυο κορφές έχουν υψόμετρο 806 μ.(806,30) και 789 μ. Βόρεια από αυτές και πάνω από του Ζήγρα το παλιό αμπέλι, η κορφή έχει υψόμετρο 794,50 μέτρα. Πιο βόρεια από αυτά είναι το Κλιούγκι, του οποίου η κορφή στο δυτικό μέρος του έχει υψόμετρο 757 μέτρα ενώ δίπλα στο οικογενειακό κέντρο «Κλιούγκι» το υψόμετρο είναι 744 μέτρα (743,60).
  1. Δυτικά του δρόμου Κοζάνης-Πτολεμαΐδας είναι ο χώρος του Νιάημερου σε υψόμετρο 781 μέτρων (780,70). Από το μεταλλικό περίπτερο στη γωνία και μέσα από τον παιδικό σταθμό, άρχιζε ο παλιός κατηφορικός καρόδρομος για τη Νέα Νικόπολη, ο οποίος ο μισός τώρα είναι επιχωματωμένος. Πάνω από την πηγή που βρίσκεται δίπλα στον παλιό δρόμο, ήταν η μαντρινιά «Τ’ Νταλίπ’» σε υψόμετρο 774 μέτρων (774,40). Όλη αυτή η τοποθεσία δυτικά από το δρόμο και ως το Κλιούγκι δενδροφυτεύτηκε από τους μαθητές των Λυκείων της Κοζάνης το Νοέμβρη του 1964. Από το χώρο του Νιάημερου και προς τα νότια αρχίζει ο λόφος Μοίρα, ο οποίος φτάνει μέχρι την παλιά δεξαμενή, που βρίσκεται πάνω από το πρώην γήπεδο-οικόπεδο του Πατίκα, όπου τώρα είναι κτισμένο το σπίτι του, στο δυτικό μέρος από το δρόμου για το Ξενία. Η πιο ψηλή κορφή στη Μοίρα βρίσκεται πάνω και δυτικά από τον Άγιο Θωμά και έχει υψόμετρο 835 μέτρα (835,40) ενώ στο νότιο το μέρος της και πάνω από τη δεξαμενή το υψόμετρο είναι 807 μέτρα. Από εκεί και στα νότια είναι η περιοχή του Χαμηλού Αηλιά. Βόρεια και Δυτικά από την εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος (τον «Χαμηλό Αηλιά», όπως λέγονταν παλιά), η οποία κτίστηκε το έτος 1888, βρίσκονται το Ξενία και ο Σεισμογραφικός Σταθμός και δίπλα από το νότιο τμήμα του σπιτιού του Πατίκα, η κορφή έχει υψόμετρο 779 μέτρα.
  1. Πάνω από το Νιάημερο και δυτικά του Αγίου Θωμά είναι το ίσιωμα τ΄Αηλιά με υψόμετρο 819 μέτρα. Ανεβαίνοντας από το δρόμο για τον Ψηλό Αηλιά, ο ανοιχτός χώρος ο οποίος χρησιμοποιείται για τη στάθμευση των αυτοκινήτων και από όπου ξεκινά η διαδρομή του πλακόστρωτου δρόμου που έκανε ο Δήμος Κοζάνης και ενώνει όλη την περιοχή με το Σμάθ’κο στα νοτιοδυτικά, έχει υψόμετρο 873 μέτρα. Βόρεια είναι το βουνό Ψηλός Αηλιάς, με υψόμετρο 952 μ. (952,03) το ψηλότερο δίπλα στην Κοζάνη. Η εκκλησία του Προφήτη Ηλία όπως είναι η ονομασία της, άρχισε να κτίζεται το καλοκαίρι του 1913 και τελείωσε το 1915. Τα εγκαίνια έγιναν στις 5 του Μάη. Το έτος 1936 και τις παραμονές της γιορτής του Αηλιά, τελείωσε και ο αμαξιτός δρόμος και ανέβηκε πάνω το πρώτο αυτοκίνητο. Ψυχή και πρωτεργάτης σε αυτήν την μεγάλη προσπάθεια ήταν ο Χαρίσιος Γκόρας, ο οποίος δυο φορές καθημερινά και για πολλά χρόνια ανέβαινε στον λεγόμενο «πάππου», έχοντας μαζί του και τη σκυλίτσα του Διάνα, όπως γράφει στο άρθρο του, «Το Κάστρο του Γκόρα: Μνημεία της Κοζάνης», ο Κωνσταντίνος Τσιτσελίκης (Ημερολόγιον Δυτικής Μακεδονίας, 1937, σ. 29-32).
  1. Νοτιοδυτικά του Ψηλού Αηλιά είναι η κορφή Μεταμόρφωση ή Τσουρτσουλιάνος με υψόμετρο 909 μέτρα (908,95) και, στη συνέχεια, η κορφή όπου είναι το εκκλησάκι του Αγίου Αντρέα με υψόμετρο 889 μέτρα. Στα λεγόμενα «Παλιόσπιτα», η κορφή που βρίσκεται πίσω από το καταφύγιο των Κασμιρ’τζήδων έχει υψόμετρο 866 μέτρα και ανατολικά από αυτήν είναι το καταφύγιο του Σ.Ε.Ο. Κοζάνης σε υψόμετρο 851 μέτρα. Τα «Παλιόσπιτα» είναι τα ερείπια από τον πρώτο οικισμό κατοίκων που ήρθαν στην περιοχή, πριν εγκατασταθούν οριστικά κι αρχίσουν να χτίζουν τους πρώτους τους οικισμούς στη σημερινή πόλη της Κοζάνης. Όλη η περιοχή νότια και ανατολικά από τα Παλιόσπιτα λέγεται Σμάθ’κο. Στα νοτιοδυτικά όλη η περιοχή λέγεται Σιόποτο. Εκεί βρίσκεται και η εκκλησία της Αγίας Κυριακής που κτίστηκε το 1916, στο χώρο που παλαιότερα υπήρχε ένα μικρό προσκυνητάρι και αργότερα κτίστηκαν μαζί τα δυο εξωκλήσια, του Αγίου Φανουρίου και των Αγίων Θεοδώρων. Βόρεια από τους Αγίους Θεοδώρους η κορφή έχει υψόμετρο 829 μέτρα.
  1. Ανατολικά και Νότια από το Σιόποτο, βρίσκεται η τοποθεσία Κλαδιά, όπου βρίσκεται η εκκλησία του Αγίου Νικάνορα η οποία κτίστηκε το 1928, του Κωσταντή Καλιγωμένου, όπου βρίσκεται το Υπαίθριο Θέατρο της Κοζάνης και δίπλα το Στρατόπεδο Μακεδονομάχων. Στα δυτικά αυτών και πάνω από το δρόμο που πηγαίνει για τη στάθμευση των αυτοκινήτων στο Υπαίθριο Θέατρο η ανώνυμη κορφή έχει υψόμετρο 764,5 μέτρα. Πηγαίνοντας προς το Σιόποτο και στη στροφή βόρεια του δρόμου υπάρχει μια κορφή η οποία λέγεται Μοσχούλα και έχει υψόμετρο 822 μέτρα.
  1. Νοτιοδυτικά από το Σιόποτο είναι ο Λόφος Καγιάς (σημαίνει «βράχος»), με υψόμετρο 836 μέτρα, στους πρόποδες του οποίου, στο νότιο τμήμα είναι η «μάνα» (πηγή νερού) του Κεραμαργιού. Πιο κάτω είναι κτισμένος ο Άγιος Χαράλαμπος σε υψόμετρο 818 μέτρα.
  1. Μετά από τον Άγιο Χαράλαμπο και νοτιοδυτικά αρχίζει η περιοχή Παϊάμπουρου, όπου είναι κτισμένη η Περιφέρεια, η Ζ.Ε.Π. και το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Παλιά, αυτή η περιοχή λέγονταν Καγιά Μπουρούν (σημαίνει «Μύτη του βράχου») στην οποία τα υψόμετρα κυμαίνονται από 680 μέχρι 800 μέτρα, ενώ δυτικά από το χωριό  Άργιλος και πάνω από το Κουρί είναι η κορφή Μεγάλη Πέτρα η οποία έχει υψόμετρο 873 και 856 μέτρα.
  1. Βόρεια του χωριού Βατερό και δυτικά από τα Παλιόσπιτα, το Σιόποτο και την κορφή Μεταμόρφωση ή Τσουρτσουλιάνος συναντάμε το βουνό Μελισσόβουνο (παλαιότερη ονομασία Αρί Ντάγ’, δηλαδή «Μέλισσας βουνό»), γυμνό από δάσος, ο γνωστός Αρίνταγας των κατοίκων της Κοζάνης με υψόμετρο 933 μέτρα. Είναι το δεύτερο σε ύψος βουνό κοντά στην Κοζάνη μετά τον Ψηλό Αηλιά. Βορειοδυτικά από το βουνό, και στον αμαξιτό δρόμο από τα Κοίλα προς το Βατερό και μετά από την  διασταύρωση για το χωριό Νέα Νικόπολη βρίσκεται η μπάρα «του Κουλίτσ’» στα Κοζιανιώτικα, η οποία έχει αναβρύζοντα νερά, δεν στερεύει καθόλου σε όλη τη διάρκεια του χρόνου και είναι η λεγόμενη «θάλασσα» της Κοζάνης.

Σε όλη αυτήν την περιοχή, από το Κλιούγκι και το Νιάημερο, και προς τα δυτικά ξεκινούν μονοπάτια τα οποία κυκλώνουν όλο τον Ψηλό Αηλιά, από τα χαμηλά μέχρι και την πιο ψηλή κορφή του και συνεχίζουν, νότια στον Τσουρτσουλιάνο και γύρω από αυτόν –ένα, μάλιστα, είναι δίπλα στον πλακόστρωτο δρόμο– φτάνοντας στην περιοχή του Σμάθ’κου, στο Σιόποτο και καταλήγοντας στον Αρίνταγα. Αυτά τα μονοπάτια έγιναν για να γυμνάζονται οι δρομείς και να τα διασχίζουν ορειβάτες και περιπατητές απολαμβάνοντας τη φύση.

Όλα αυτά ανοίχτηκαν και συντηρούνται από τον δρομέα Κώστα Μπέλλα, ο οποίος, δουλεύοντας με επιμονή και υπομονή, κάτω από όλες τις καιρικές συνθήκες, κατάφερε να δημιουργήσει το μοναδικό αυτό θαύμα –διότι περί θαύματος πρόκειται– αναδεικνύοντας και κάνοντας όλη αυτή την περιοχή προσιτή σε όσους και όσες έχουν την επιθυμία και τη θέληση να την περπατήσουν, βλέποντας και θαυμάζοντας τις ομορφιές της.

Κώστα, από μέρος μου ένα μεγάλο εύγε, αν και πάρα πολύ μικρό μπροστά σε όλο αυτό το τιτάνιο έργο που πρόσφερες στην Κοζάνη και την περιοχή της. Επίσης, έχεις και την ευγνωμοσύνη, όλων αυτών των ατόμων που περπατούν τα μονοπάτια που άνοιξες, τα χαίρονται και τα απολαμβάνουν. Πολλές φορές έτυχε να συναντήσω κάποια απ’ αυτά εκεί και να αναφερθούμε στο μεγάλο σου έργο.

Για το πόνημα αυτό, άντλησα στοιχεία από την εργασία του αείμνηστου Αργύρη Κούντουρα, «Τα Τοπωνύμια της Κοζάνης», (Ελιμειακά, 47, 2001, σ. 160-180), από τον αείμνηστο καθηγητή του Πολυτεχνείου στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, που υπήρξε κι ένας από τους καλύτερους φίλους μου, Γιώργο Μάνο και από τους χάρτες που μού χάρισε ο αρχιτέκτονας-μηχανικός Αθανάσιος Γκάρας. Όλους τους ευχαριστώ πολύ.

Θόδωρος Λάκκας