«Αρχαιολογία και Κοινωνία» (5)
Σπίτια της προβιομηχανικής εποχής: από ξύλο, πηλό και πέτρα
Η δημιουργία των πρώτων μόνιμων χωριών, με την έναρξη της νεολιθικής εποχής, έμελλε να δέσει για πάντα τον άνθρωπο με το χώρο διαβίωσής του. Το σπίτι αποκτά κεντρική θέση στη ζωή των ανθρώπων, ως την πιο σημαντική υλική, οικονομική, κοινωνική, συμβολική και ιδεολογική οντότητα.
Απαραίτητα στοιχεία του σπιτιού στις γεωργοκτηνοτροφικές κοινωνίες, διαχρονικά, είναι η διαμονή της οικογένειας, η αποθήκευση και ο σταβλισμός των ζώων, ανάγκες που αποτυπώνονται και στη μορφή του.
Αρχαιολογικές, εθνογραφικές και αρχιτεκτονικές μελέτες συμφωνούν, ωστόσο, πως η μορφή ενός σπιτιού, όπως και η οργάνωση και χρήση του χώρου, είναι απόρροια μιας ολόκληρης σειράς κοινωνικοπολιτιστικών παραγόντων, ενώ «αυτό που την καθορίζει είναι το όραμα της ιδανικής ζωής που έχουν οι άνθρωποι».
Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά δεδομένα του νομού Κοζάνης, αλλά και του ευρύτερου μακεδονικού και βαλκανικού χώρου, τα μακροβιότερα υλικά δόμησης στην ιστορία του ανθρώπου αποτελούν το ξύλο και ο πηλός, αφού χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των κτισμάτων για 4.500 χρόνια συνεχώς.
Από την έναρξη της νεολιθικής εποχής, γύρω στο 6.500 π.Χ., μέχρι και το τέλος της πρώιμης εποχής χαλκού, λίγο πριν το 2.000 π.Χ., χρησιμοποιούνται σχεδόν αποκλειστικά, με πολύ περιορισμένη και περιστασιακή παρουσία του λίθου. Εξαίρεση στον κανόνα αυτόν αποτελεί η Θεσσαλία, όπου η αρχιτεκτονική περιλαμβάνει από πολύ νωρίς και λιθόκτιστα κτίσματα.
Τα «πασσαλόπηκτα», όπως ονομάζονται, αυτά σπίτια έχουν ευθύγραμμες αλλά και κυκλικές κατόψεις, τοίχους κατασκευασμένους από πυκνά τοποθετημένους πασσάλους που επενδύονται με παχύ στρώμα πηλού, δάπεδα από πηλό ή σανίδες και δικλινή στέγη. Ορισμένα, της 5ης και 4ης π.Χ. χιλιετίας, ήταν αρκετά μεγάλα, εμβαδού 30-50, αλλά και 100 τ.μ. Άλλα ήταν διώροφα, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις διαμορφώνονται υπόγειοι ή ημιυπόγειοι χώροι. Στο εσωτερικό τους υπάρχουν εστίες και φούρνοι για φωτισμό, θέρμανση και προετοιμασία της τροφής. (Στις εικόνες πασσαλόπηκτο κτίσμα μέσης νεολιθικής από τον οικισμό Βαρεμένοι Γουλών, ημιυπόγειος χώρος κτίσματος νεότερης νεολιθικής από την Τούμπα Κρεμαστής Κοιλάδας, και φούρνος με εστία της πρώιμης εποχής χαλκού από τη Βασιλάρα Ράχη Βελβεντού.)
Γύρω στο 2.000 π.Χ. και μέσα στο πρώτο μισό της 2ης π.Χ. χιλιετίας, παρατηρούνται σοβαρές αλλαγές. Εμφανίζονται επιμήκη, στενομέτωπα κτίσματα (μεγαροειδή), με λιθόκτιστα θεμέλια και κρηπίδα σε σχήμα ψαροκόκαλου, με χρήση πηλού και ξύλου στην ανωδομή. (Στην εικόνα, οίκημα από την Πολεμίστρα Αιανής.)
Στο 2ο μισό της ίδιας χιλιετίας, στην ύστερη εποχή χαλκού, γνωστή στη Ν. Ελλάδα ως Μυκηναϊκή, τα λιγοστά κατάλοιπα υποδηλώνουν κτίσματα αποκλειστικά από ξύλο, ενώ η περίοδος μετάβασης στους ιστορικούς χρόνους, γνωστή ως πρώιμη εποχή σιδήρου, χαρακτηρίζεται από μεγάλους πιθεώνες. Σε κάποιους οικισμούς, κεντρικού πιθανότατα χαρακτήρα, κατασκευάζονται μεγάλα σπίτια, εμβαδού 70 τ.μ., επιμήκη, αψιδωτά, με λιθόκτιστο το κάτω τουλάχιστον τμήμα των τοίχων και πλακόστρωτα δάπεδα. (Οι εικόνες από τον οικισμό της ύστερης εποχής χαλκού στα Αλώνια Ποντοκώμης και της πρώιμης εποχής σιδήρου στην Παλιοκαστανιά Σερβίων.)
Κατά τους ιστορικούς χρόνους, από το 700 π.Χ. και εξής, τα στοιχεία υποδηλώνουν λιθόκτιστα θεμέλια και κρηπίδα, ανωδομή από πλιθιά και δικλινείς κεραμοσκεπείς πλέον στέγες. Εντυπωσιακά είναι τα δημόσια κτήρια των κλασικών χρόνων στην Αιανή, που είναι κατασκευασμένα από πολύ μεγάλους λίθινους δόμους, όπως συμβαίνει αυτή την περίοδο σε όλο τον ελλαδικό χώρο. (Στις εικόνες αναπαράσταση δωματίου ελληνιστικών χρόνων της αρχαίας Αιανής στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αιανής – θα μιλήσουμε αναλυτικά και για τα δύο σε επόμενες αναρτήσεις μας, ελληνιστικά κτήρια από το ίδιο οικισμό, και τον οικισμό του Ροδίτη.)
Αυτές οι τεχνικές δόμησης, με την προσθήκη του τεχνητού κονιάματος κατά τη ρωμαϊκή εποχή, φαίνεται να συνεχίστηκαν μέχρι και το τέλος της προβιομηχανικής περιόδου. (Στις εικόνες κτίσματα από οικισμό ρωμαϊκών χρόνων στη Μαυροπηγή, παλαιοχριστιανικό κτήριο στο Παλαιόκαστρο Καισάρειας, λιθόκτιστο σπίτι στο Πολύφυτο, και πλινθόκτιστη αποθήκη στο Ανθοχώρι.)
Σημ.: Όι ενδιαφερόμενοι μπορούν να ενημερωθούν αναλυτικότερα και από το διαδίκτυο, αναζητώντας σχετική βιβλιογραφία. (Ενδεικτικά, Α. Χονδρογιάννη-Μετόκη, «Αρχιτεκτονικές μορφές της Προϊστορίας στην κοιλάδα του μέσου ρου του Αλιάκμονα», στο Ε. Στεφανή, Ν. Μερούσης, Α. Δημουλά (επιμ.), Εκατό χρόνια έρευνας στην προϊστορική Μακεδονία 1912-2012, Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, 22-24 Νοεμ. 2012, Θεσσαλονίκη 2014, 337-348)
(Α. Χ.-Μ.)
