Έφτασε στα χέρια των περιφερειακών συμβούλων Δυτικής Μακεδονίας η εισήγηση του Συντονιστή του Σχεδίου Δίκαιης Μετάβασης κ. Κωστή Μουσουρούλη .Σε αυτή γίνεται εκτενής αναφορά στα εδαφικά σχέδια στα οποία θα πρέπει να επικεντρώνεται η στήριξη του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης.
Σύμφωνα με την σχετική Πρόταση Κανονισμού, «το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης θα επικεντρωθεί στην οικονομική διαφοροποίηση των εδαφών που επηρεάζονται σε μεγαλύτερο βαθμό από τις οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις της μετάβασης, ιδίως όσον αφορά τις αναμενόμενες απώλειες θέσεων εργασίας και τον μετασχηματισμό των παραγωγικών διεργασιών των βιομηχανικών εγκαταστάσεων με την υψηλότερη ένταση εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και στην απόκτηση νέων δεξιοτήτων και την ενεργό ένταξη των εργαζομένων και των ατόμων που αναζητούν εργασία στα εν λόγω εδάφη, υποστηρίζοντας αποκλειστικά τις ακόλουθες δραστηριότητες:
α) παραγωγικές επενδύσεις σε ΜμΕ, συμπεριλαμβανομένων των νεοφυών επιχειρήσεων, που οδηγούν σε οικονομική διαφοροποίηση και μετατροπή·
β) επενδύσεις στην ίδρυση νέων επιχειρήσεων, μεταξύ άλλων μέσω εκκολαπτηρίων επιχειρήσεων και συμβουλευτικών υπηρεσιών·
γ) επενδύσεις σε δραστηριότητες έρευνας και καινοτομίας και προώθηση της μεταφοράς προηγμένων τεχνολογιών·
δ) επενδύσεις στην ανάπτυξη τεχνολογίας και υποδομών για οικονομικά προσιτή καθαρή ενέργεια, στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, στην ενεργειακή απόδοση και στις ανανεώσιμες μορφές ενέργειας·
ε) επενδύσεις στην ψηφιοποίηση και την ψηφιακή συνδεσιμότητα·
στ) επενδύσεις στην αναγέννηση και απορρύπανση εκτάσεων, σε σχέδια αποκατάστασης του εδάφους και αναπροσαρμογής της χρήσης·
ζ) επενδύσεις στην ενίσχυση της κυκλικής οικονομίας, μεταξύ άλλων μέσω της πρόληψης και της μείωσης αποβλήτων, μέσω της αποδοτικής χρήσης των πόρων, της επαναχρησιμοποίησης, της επισκευής και της ανακύκλωσης·
η) αναβάθμιση δεξιοτήτων και απόκτηση νέων δεξιοτήτων από τους εργαζομένους·
θ) συνδρομή για την αναζήτηση εργασίας σε όσους αναζητούν εργασία·
ι) ενεργητική συμπερίληψη των αναζητούντων εργασία·
ια) τεχνική βοήθεια».
Η στήριξη από το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης θα βασίζεται σε Εδαφικά Σχέδια Δίκαιης Μετάβασης που θα καλύπτουν ένα ή περισσότερα επηρεαζόμενα εδάφη τα οποία θα πρέπει να αντιστοιχούν στις εδαφικές μονάδες επιπέδου 3 της κοινής ονοματολογίας των εδαφικών στατιστικών μονάδων («περιφέρειες επιπέδου NUTS 3»), ή σε τμήματα αυτών και θα προγραμματιστεί στο πλαίσιο μίας ή περισσότερων προτεραιοτήτων, είτε σε προγράμματα που επίσης στηρίζονται από το ΕΤΠΑ, το ΕΚΤ+ ή το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης ή σε ειδικό πρόγραμμα του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης.
Στο πλαίσιο αυτό, μετά από απόφαση της Κυβερνητικής Επιτροπής στις 18.03.2020, η Ελλάδα θα καταρτίσει ένα αυτόνομο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης 2021-2027 στο οποίο θα ενσωματωθούν τα Εδαφικά Σχέδια Κοζάνης-Φλώρινας και Δήμου Μεγαλόπολης καθώς και το Εδαφικό Σχέδιο Νήσων Αιγαίου και Κρήτης. Η αναμενόμενη συνδρομή από την Ε.Ε. όπως αποτυπώνεται στο σχέδιο ΕΣΠΑ 2021-2027, ανέρχεται σε 743.108.456 ευρώ, ως εξής: 281.000.000 από το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης και 462.108.456 από μόχλευση πόρων ΕΚΤ+ και ΕΤΠΑ με πολλαπλασιαστή 1,64. Περαιτέρω στήριξη θα παρέχεται από το νέο Χρηματοδοτικό Προσωρινό Μέσο Ανάκαμψης, Next Generation EU (NGEU) και ειδικότερα από τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Recovery and Resilience Facility/ RRF) και την πρωτοβουλία REACT-EU. Σύμφωνα με τους αρχικούς υπολογισμούς του Υπουργείου Ανάπτυξης και Επενδύσεων, το ποσό για την Ελλάδα που θα προέλθει από τους επιπλέον πόρους NGEU για το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης θα κυμαίνεται μεταξύ 430 και 480 εκ ευρώ.
Για την κάλυψη τυχόν χρηματοδοτικού κενού θα αξιοποιηθούν όλες οι δυνατότητες που παρέχει ο Μηχανισμός Δίκαιης Μετάβασης (πυλώνες 2 και 3), το Ταμείο Ανάκαμψης καθώς και το Ευρωπαϊκό Γεωργικό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης. Σημειώνεται ότι βρίσκονται σε εξέλιξη συζητήσεις με την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων για την κατάρτιση Μνημονίου Κατανόησης και Συνεργασίας αναφορικά με την παροχή δανειακής διευκόλυνσης στους παρακάτω τομείς: ενέργεια και μεταφορές, τηλεθέρμανση, πράσινη κινητικότητα, έξυπνη διαχείριση απορριμμάτων, μέτρα και δράσεις καθαρής ενέργειας και βελτίωσης της ενεργειακής αποδοτικότητας στον κτιριακό τομέα, στήριξη της μετάβασης στην κυκλική οικονομία αποκαταστάσεις εδαφών, κοινωνικές υποδομές (πυλώνας 3 Μηχανισμού Δίκαιης Μετάβασης).
Τα Εδαφικά Σχέδια θα πρέπει:
- να παρέχουν μια συνοπτική περιγραφή της διαδικασίας μετάβασης έως το 2030, σύμφωνα με τα Εθνικά Σχέδια για την Ενέργεια και το Κλίμα, στη συνέχεια,
- να προσδιορίζουν τα εδάφη στα οποία θα πρέπει να επικεντρώνεται η στήριξη του Ταμείου Δίκαιης Μετάβασης («εδάφη που επηρεάζονται περισσότερο με βάση τις οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις που απορρέουν από τη μετάβαση, ιδίως με βάση τις αναμενόμενες απώλειες θέσεων εργασίας στην παραγωγή και χρήση ορυκτών καυσίμων και τις ανάγκες μετασχηματισμού των παραγωγικών διεργασιών βιομηχανικών εγκαταστάσεων με τη μεγαλύτερη ένταση εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου»), ακολούθως,
- να προσδιορίζουν για καθένα από τα εδάφη τις κοινωνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις και να παρέχουν λεπτομερή στοιχεία για τις ανάγκες οικονομικής διαφοροποίησης, απόκτησης νέων δεξιοτήτων και περιβαλλοντικής αποκατάστασης, ανάλογα με την περίπτωση, και τέλος,
- να περιγράφουν τις ειδικές δράσεις που θα πρέπει να αναληφθούν για την επίτευξη της κλιματικά ουδέτερης οικονομίας, ιδίως όσον αφορά τη μετατροπή ή το κλείσιμο εγκαταστάσεων που σχετίζονται με την παραγωγή ορυκτών καυσίμων ή με άλλες δραστηριότητες έντασης εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που θα πρέπει να λάβουν στήριξη.
Η Επιτροπή θα εγκρίνει τα Εδαφικά Σχέδια και το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα μόνον όταν η ταυτοποίηση των εδαφών που επηρεάζονται αρνητικά σε μεγαλύτερο βαθμό από τη διαδικασία μετάβασης αιτιολογείται δεόντως σύμφωνα με τα ανωτέρω και συνάδει με το εκάστοτε Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα.
Η έγκριση των Εδαφικών Σχεδίων θα επιτρέψει τη στήριξη όχι μόνο από το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης, αλλά και από τους άλλους δυο πυλώνες του Μηχανισμού Δίκαιης Μετάβασης. Οι πυλώνες αυτοί μπορούν να έχουν ευρύτερο γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής από ό,τι το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης και να στηρίζουν όχι μόνο τις επενδύσεις στα εδάφη υπό μετάβαση, αλλά και εκτός των εν λόγω εδαφών, υπό την προϋπόθεση ότι οι επενδύσεις αυτές είναι καίριας σημασίας για τη μετάβαση των εν λόγω εδαφών στην κλιματική ουδετερότητα.
Σημειώνεται επίσης ότι το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης μπορεί να υποστηρίζει παραγωγικές επενδύσεις μεγάλων επιχειρήσεις (εκτός των Μικρομεσαίων), υπό την προϋπόθεση ότι οι εν λόγω επενδύσεις έχουν εγκριθεί ως μέρος του Εδαφικού Σχεδίου και ότι είναι απαραίτητες για την υλοποίησή του.
Με σκοπό την καλύτερη δυνατή προετοιμασία των Εδαφικών Σχεδίων, η Τεχνική Γραμματεία ΣΔΑΜ, με την υποστήριξη της Ομάδας Συμβούλων και των ομάδων εμπειρογνωμόνων του Ινστιτούτου Ενέργειας Νοτιοανατολικής Ευρώπης και του Ινστιτούτου Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών, ολοκλήρωσε ήδη από το καλοκαίρι την αναγκαία μελέτη[1] για την κατάρτιση των Εδαφικών Σχεδίων. Συγκεκριμένα, αποτυπώθηκε η υφιστάμενη κατάσταση κάθε περιοχής σε μετάβαση, οι κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις της απολιγνιτοποίησης και οι δυνητικές αντισταθμιστικές δράσεις, αναλύθηκε η οικονομική δραστηριότητα, οι κοινωνικές συνθήκες και τα ενεργειακά χαρακτηριστικά των περιοχών αυτών, συμπεριλαμβανομένων των νήσων Αιγαίου και της Κρήτης, και διερευνήθηκαν οι συνέπειες της απεξάρτησής τους από τον άνθρακα, ενώ εκτιμήθηκαν οι προκλήσεις καθώς και οι αναπτυξιακές ανάγκες και προοπτικές τους.
Ακολούθως, προσεγγίστηκε το περιεχόμενο των Εδαφικών Σχεδίων σύμφωνα με τις ανωτέρω κανονιστικές απαιτήσεις αλλά και τις Συστάσεις για την Ελλάδα. Την παρούσα περίοδο ολοκληρώνεται η επεξεργασία προσχεδίων Εδαφικών Σχεδίων τα οποία θα συζητηθούν στην Συντονιστική Επιτροπή προκειμένου να τεθούν σε στοχευμένη διαβούλευση στο πλαίσιο της εταιρικής σχέσης.
[1] α) περιγράφεται συνοπτικά η διαδικασία και το χρονοδιάγραμμα μετάβασης σε εθνικό επίπεδο, β) περιγράφονται εκτενώς τα κοινωνικά, οικονομικά και περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά των περιοχών μετάβασης και αναφέρονται τα στοιχεία των θέσεων εργασίας που επηρεάζονται, γ) γίνεται εκτενής αναφορά στα αποθέματα λιγνίτη, στη διαδικασία εξόρυξης, στη λειτουργία των λιγνιτικών σταθμών και τεκμηριώνεται τόσο ο χαμηλός βαθμός απόδοσης των παλαιών μονάδων, με συνέπειες στις εκπομπές CO2 και στο τελικό κόστος, όσο και η μεγάλη κατανάλωση νερού, με συνέπειες στο κόστος και αλλά και στη μη επαναφορά του στην αρχική λεκάνη απορροής για περαιτέρω επεξεργασία, δ) περιγράφονται συνοπτικά τα επόμενα βήματα για την κάλυψη των μελλοντικών αναγκών θέρμανσης, ε) παρατίθενται στοιχεία για τις περιβαλλοντικές δράσεις αποκατάστασης στα λιγνιτικά κέντρα της ΔΕΗ Α.Ε., για τις ενεργειακές υποδομές, τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις και τους αγωγούς/δίκτυα φυσικού αερίου, ζ) γίνεται αναφορά στις υφιστάμενες υποδομές ΑΠΕ και στις υπό αδειοδότηση ΑΠΕ, ενώ επιχειρείται και μία πρώτη καταγραφή των υπό ανάπτυξη ενεργειακών έργων και δράσεων καθώς και των νέων επιχειρηματικών δυνατοτήτων και, τέλος, η) παρουσιάζονται στοιχεία από τη διεθνή εμπειρία.
