Στην πόλη μας υπήρξαν κατά καιρούς, άξια τέκνα της, που εργάστηκαν και προόδευσαν κάνοντας περιουσία, αλλά δε λησμόνησαν την πατρίδα τους. Από ευγνωμοσύνη έστελναν χρήματα για αγαθοεργίες ή έχτιζαν σχολεία.

Οι τότε δημοτικοί άρχοντες, αισθανόταν υποχρέωση να τους τιμήσουν με διάφορους τρόπους κάνοντάς τους προτομές ή φωτογραφίες και πολλούς από αυτούς έβαζαν το όνομά τους σε οδούς της πόλης. Με τον τρόπο αυτό τους θυμόταν οι κάτοικοι και τους τιμούσαν.

Αφορμή πήρα μετά τα παραπάνω, για το λόγο ότι έγινα μάρτυρας ενός τραγικού (για μένα) γεγονότος,, και εξηγούμαι: Στεκόμουν στα σκαλοπάτια που οδηγούν στον Ι.Ν. Αγίου Νικολάου και σε μια στιγμή κοιτάζω την ταμπέλα που έγραφε το όνομα της οδού. Πιστέψτε με έγινα έξαλλος όταν είδα ότι, αντί για το όνομα «ΠΑΝΔΩΡΑ» υπήρχε άλλο. Δε φανταζόμουν ότι κάποιος ανιστόρητος υπάλληλος του δήμου, θα έκανε αυτό (συγχωρήστε με) το ατόπημα! Φαίνεται ο «ειδήμων» νόμιζε ότι η οδός αφορούσε το κουτί της Πανδώρας, οπότε με ελαφρά την καρδία έβαλε το άλλο. Αν γνώριζε την ιστορία της πόλης δε θα έκανε αυτό το ατόπημα.

Σας γνωρίζω επειδή υπηρέτησα το σωματείο αυτό εξήντα και πλέον χρόνια, σύμφωνα με την εφημερίδα «Μακεδονία» της Θεσσαλονίκης, είναι το αρχαιότερο της Βορείου Ελλάδος. Ιδρύθηκε το 1902, μετά από έγκριση του τότε Τούρκου διοικητή και με ενέργειες του Μητροπολίτου Κωνσταντίνου Ματουλόπουλου και με την επωνυμία «Μορφωτική Αδελφότης Κοζάνης «Πανδώρα». Το όνομα «Πανδώρα» το πήρε από το περιοδικό Πανδώρα που κυκλοφορούσε αρκετά χρόνια στην Κοζάνη.

Σύμφωνα με το βιβλίο «Πανδώρα Κοζάνης 1902-2016» που εξέδωσε η σύζυγός μου Άννα Τανή-Καραχάλιου καθηγήτρια φιλόλογος, στη σελίδα 59 αναφέρεται ότι «Σκοπός της Αδελφότητας είναι η κατά ψυχή και σώμα μόρφωσις της κοινωνίας ημών επιδιωκομένη δια της καλλιέργειας της μουσικής, της γυμναστικής της εμπνεύσεώς του προς προστασία των δένδρων αισθήματος δια του σχηματισμού αναγνωστηρίου και θεατρικών παραστάσεων. Προς τούτο καταρτίζονται πέντε τμήματα α)το Μουσικόν β)Γυμναστικόν γ)Φιλοδασικόν δ)Αναγνωστηρίου και Ε)το Θεατρικόν.

Με τη λειτουργία της Πανδώρας, τοποθετήθηκε σε οίκημα απέναντι από τον Άγιο Νικόλαο και στη γωνία πάνω από το σημερινό κατάστημα «Λιμνίδη». Εκεί το 1904 συνάντησε την επιτροπή της πόλης ο Παύλος Μελάς για να καταρτίσει τα αντάρτικα σώματα της περιοχής. Η Πανδώρα με αρχιμουσικό τότε Τούρκο, διατηρούσε μουσικά τετράδια με διάφορα τραγούδια που τα αριθμούσε στην τουρκική γλώσσα. Στο μπιριτζί νούμερο (ένα) ήταν γραμμένος ο Εθνικός μας Ύμνος!!! Όταν τελείωσε η συνεδρίαση είπαν στον αρχιμουσικό να παίξει το Νο 1, ο οποίος το έπαιξε. Όλοι τότε ενθουσιασμένοι πέταξαν τα φέσια τους στον αέρα!

Ο πρωταρχικός της σκοπός ήταν ψυχαγωγικός. Ο δεύτερος και ο πιο ουσιώδης ήταν εθνικός. Κατά τη μετάβασή της σε περιοχές της πόλης, Μακεδονομάχοι ντυνόταν με τη στολή της και όση ώρα έπαιζε η μουσική, αυτοί συναντιόταν με τους κατοίκους και τους εμψύχωναν. Δε γνωρίζω αν ο αρχιμουσικός το γνώριζε αυτό ή αν πληρωνόταν. Το 1905 έκανε δυο εξορμήσεις πατριωτικού χαρακτήρα. Στην πρώτη με τους Μακεδονομάχους ντυμένοι μαθητές πήγε στη Βέροια για να συγκροτηθεί εκεί το Εθνικό Συμβούλιο του Μακεδονικού Αγώνα, εν αγνοία των Τούρκων.

Η δεύτερη εξόρμηση το ίδιο έτος έγινε στη Σιάτιστα, γιατί οι δυο μαχαλάδες δεν εννοούσαν να ομονοήσουν και είχαν συχνά μικροσυμπλοκές. Η κάθε γειτονιά ήθελε τη Μητρόπολη να είναι σ’ αυτήν. Η Πανδώρα ότε έπαιξε διάφορα κομμάτια και μετά ανέβηκε σε μια πέτρα στη θέση Άγιος Μηνάς ο καθηγητής Παπασιώπης και με φλογερό πατριωτισμό τους είπε: Η ομόνοια και η αγάπη είναι σαν ένα δεμάτι κλήματα σφιχτά και οι άνθρωποι δεν πρέπει να φοβούνται. Βρισκόμαστε ανάμεσα σε άγρια θηρία έτοιμα να μας κατασπαράξουν, Βούλγαροι, Ρουμάνοι, Αρβανίτες βάλθηκαν να μας εξοντώσουν. Μετά από αυτό όλοι οι Σιατιστινοί άρχισαν να κλαίνε, να αγκαλιάζονται λέγοντας ο Θεός σας έστειλε και μετά από αυτό έγινε γλέντι τρικούβερτο.

Η τρίτη και σπουδαιότερη εξόρμηση έγινε το 1908 χρονιά που οι Τούρκοι γιόρταζαν το νέο τούρκικο σύνταγμα και η γιορτή θα γινόταν στο Μοναστήρι έδρα του Πασά.
Ο μέραρχος της Κοζάνης (φιλόμουσος) πήρε μαζί του στο Μοναστήρι και την Πανδώρα για να παίξει στον Πασά το κομμάτι που αυτός αγαπούσε, το μπιριτζι νούμερο!!Όταν ήρθε η σειρά της Πανδώρας και το έπαιξε έγινε πανζουρλισμός από τους εκεί Έλληνες που ήταν πολλαπλάσιοι, οι οποίοι πετούσαν στον αέρα τα φέσια τους. Τότε ο πρόξενος Δημαράς πλησίασε έντρομος το συμβούλιο και τους είπε: Τι τρέλα κοζανίτικη είναι αυτή; Τι σας έπιασε και παίξατε τον ύμνο εδώ; Και το συμβούλιο του απάντησε: εμείς δε το γνωρίζουμε αυτό, εμείς ξέρουμε ότι είναι το μπιριτζι νούμερο!!!
(Σελίδες 69 κ΄70 του βιβλίου Πανδώρα Κοζάνης1902-2016)

Η Πανδώρα διαλύθηκε πολλές φορές λόγω οικονομικής αδυναμίας αλλά πολλές φορές πρόσφερε, όταν ξαναλειτουργούσε, στην όλη σε πολλές καλλιτεχνικές ή εθνικές εκδηλώσεις μέχρι το 1940, οπότε οι Γερμανοί τους πήραν τα όργανα.

Αυτά κύριε ανιστόρητε δεν είναι αρκετά για να τιμηθεί το ιστορικό αυτό σωματείο; Τι άλλο θα έπρεπε να κάνει;

Οι τότε άρχοντες και προς τιμήν τους ονόμασαν το δρόμο μπροστά στον Άγιο Νικόλαο, αλλά!

Πάρις Καραχάλιος
Πρώην επιθεωρητής ταχυδρομείου
Πρώην Αρχιμουσικός Πανδώρας
Πρώην Μαθητής και Μαέστρος 62 χρόνια
Πρώην Μαέστρος εκκλησιαστικής χορωδίας Κοζάνης «Ο Άγιος Νικόλαος»
Συνεχίζεται…