Η Κοίμηση της Θεοτόκου ( Παναγία ) Δροσοπηγή Κόνιτσας
Παλιό μαστοροχώρι η Δροσοπηγή, το Κάντσικο. Χτισμένη κάτω από το Ταμπούρι του Σμόλικα και πάνω από την κοιλάδα του Σαραντάπορου παραπόταμο του Αώου, στραμμένο προς την Δυτική Μακεδονία με την πέτρινη αρματωσιά του φέρει έντονα τη σφραγίδα των άξιων εκείνων μυθιστορηματικών μαστόρων της. Στην είσοδο του χωριού μέσα από το δρυόδασος προβάλλει ο ιερός ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και σε πρώτο πλάνο ο Αρχάγγελος Μιχαήλ με το βαρύ σπαθί του και την ζυγαριά! Το πυκνό του δάσους που τον περιβάλλει τον κάνει παραμυθένιο. Ο ανθισμένος βασιλικός στο πεζούλι μοσχοβολά. Στο υπέρθυρο η Κοίμηση της Θεοτόκου οι άγιοι Γεώργιος και Δημήτριος τραβάνε τα βλέμματα. Ο μικρός κομψός, μονόχωρος σταυροειδής ναός, χτίστηκε στη θέση παλαιότερου ναού με πελεκητή πέτρα. Στην εντοιχισμένη κτητορική επιγραφή στο κέντρο δεσπόζει ο Σταυρός δεξιά και αριστερά του Σταυρού βρίσκονται δύο λιθανάγλυφοι άγγελοι και κάτω η χρονολογία ΄΄1902 ΑΥΓ 2΄΄. Στο εσωτερικό του, οι λιγοστές τοιχογραφίες είναι έργα του ζωγράφου Αναστασίου Μιχ. Ζωγράφου, από τους Χιονάδες της Κόνιτσας. Ιστορήθηκε το 1902 με την οικονομική βοήθεια της Αδελφότητας των Καντσιωτών της Αθήνας. Από τις τοιχογραφίες ξεχωρίζει ο Άγιος Γεώργιος ο νέος εξ Ιωαννίνων όπου εικονίζεται ως φουστανελοφόρος , ζωγραφίστηκε το 1903. Ο Άγιος Γεώργιος γεννήθηκε το 1808 στο χωριό Τσούρχλι των Γρεβενών, σήμερα Άγιος Γεώργιος και απαγχονίστηκε από τους τούρκους στις 17 Ιανουαρίου 1838. Στην Παναγιά, έτσι ονομάζουν οι Δροσοπηγιώτες τον ναό, το δεκαπενταύγουστο γίνεται το μεγάλο πανηγύρι του χωριού, αν και η εκκλησία δεν είναι η πολιούχος του χωριού. Κάθε χρόνο που επισκεπτόμαστε την Δροσοπήγη πάντα κάνουμε μια στάση για να ανάψουμε ένα κερί στη Χάρη Της Παναγιάς!!!
Ι. Μ. Κοιμήσεως Της Θεοτόκου Ζέρμας (Πλαγιά) Κόνιτσας.
Είχα πολλά χρόνια να επισκεφτώ το μοναστήρι της Παναγιάς στη Ζέρμα (Πλαγιά) έτσι περνώντας από το πέτρινο γεφύρι στο Σαραντάπορο περάσαμε στον Γράμμο. Ανηφορίσαμε για το μοναστήρι μιας και η μυρωδιά του Δεκαπενταύγουστου πλανιέται στον αέρα. Αναστηλωμένο πανέμορφο αλλά με διαλυμένη την πύλη του. Τι κρίμα! Απέναντι από το μοναστήρι το παλιό χωριό της Ζέρμας που εξαιτίας των κατολισθήσεων εγκαταλείφτηκε. Το είχα επισκεφτεί κάπου το 1991 όταν τα περισσότερα σπίτια του έστεκαν ακόμα όρθια. Το μοναστήρι βρίσκεται στη δεξιά πλευρά του ρέματος Μακρυλάκκος του Γράμμου το οποίο φτάνει μέχρι και το Σαραντάπορο ενώ απέχει περίπου 3 χιλιόμετρα από την εθνική οδό Κόνιτσας – Κοζάνης, στην παράκαμψη προς την Πλαγιά. Τό Καθολικό τῆς Μονῆς εἶναι τρίκλιτη βασιλική με τρούλο, ενώ άλλοι δύο τρούλοι βρίσκονται στο νάρθηκα και αυτό αποτελεί το μοναδικό δείγμα του συγκεκριμένου αρχιτεκτονικού τύπου στην Ήπειρο. Ἡ Μονή κατείχε εξέχουσα θέση στα τεκταινόμενα τας περιοχής καθ’ όλη σχεδόν την διάρκεια της Οθωμανικής κυριαρχίας. Ὁ Ναός αγιογραφήθηκε στα μέσα του 17ου αιώνα και τελευταία φορά ανακαινίσθηκε το 1800. Στον 20ο αιώνα, κατά τη διάρκεια των πολέμων, υπέστη εκτεταμένες καταστροφές, ιδίως στην πτέρυγα των κελιών και στο τέμπλο του Καθολικού όπου κάηκαν ολοσχερώς. Ο κυρίως ναός χωρίζεται σε τρία κλίτη, με τέσσερις κολώνες στις οποίες στηρίζεται ο μεγάλος τρούλος της εκκλησίας. Η πύλη του ναού στη δυτική πλευρά είναι τοξοειδής και μοναδικής τεχνοτροπίας. Στο υπέρθυρο υπάρχει ανάγλυφος σταυρός και η κτητορική επιγραφή της Μονής. Πάνω από αυτό σε μια κόγχη υπήρχε τοιχογραφία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Ο Βουρμπιανίτης δημοδιδάσκαλος Χαράλαμπος Ρεμπέλης στο περιοδικό «ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ» τόμος 5ος έτους 1930 γράφει: Ανακενίσθι ούτος ο θιος και πάνσεπτος ναός της ιπεραγίας Θου εν έτει 1164 και ανακενίσθι εν δευτέρου εν έτει 1310 ιγουμενεβοντος του πανόσιοτάτου ιερομονάχου Κυρίου Παρθενίου εν κόμις Πυρσόγιαννης κε ινε κτιτορες εκ κομις Βουρμπιανις και Πυρσογιαννης Ρίζος ιερέος, Γεωργίου Παπαιωάννου και Κόστα Σούρλα και ι πρωτομάστοροι εκ κόμις Βούρμπιανης, Κόστα, Δήμο και Σίμο και των λοιπών εν έτει 1800…». Οι τοιχογραφίες ανήκουν σε δύο ζωγραφικές φάσεις. Το καθολικό του μοναστηριού ζωγραφίστηκε από τους λινιτοπίτες ζωγράφους Νικόλαο και Γεώργιο κτήτορας του μοναστηριού 1656 είναι ο άρχοντας Ιωάννης γιός του Νικολάου και αδελφός του Γεωργίου του ζωγράφου. Ο νάρθηκας ζωγραφίστηκε από τον ζωγράφο Μιχάλη ο οποίος κατάγονταν από την Ζέρμα και τον ζωγράφο Ηλία από το Μπουρμπουτσκό. ζωγράφισαν κι άλλα μνημεία όπως το μοναστήρι της Σπηλαιώτισσας στο Σπήλαιο Γρεβενών. Επίσης από την Ζέρμα κατάγονταν και ο ζωγράφος Ιωάννης όπου το 1799 ζωγράφισε το καθολικό στο μοναστήρι των Εισοδίων της Θεοτόκου στη Ζώνη Βοϊου. Στο δυτικό τοίχο του κυρίως ναού πάνω από την είσοδο η κτητορική επιγραφή αναφέρει: Ανηγέρθη και εθεμελιώθη εκ βάθρου και ανεστορίθυ ούτος ο θυος και πάνσεπτος ναός της πανυπερευλογημένης ενδόξου Δεσπόινης ημών Θεοτόκου και αηιπαρθένου Μαρίας δια συνδρομής, κόπου και εξόδου, δαπάνης του τιμιοτάτου και ευγενεστάτου αρχωντου Κυρ. Ιωάννου του Νικολάου εκ κόμης Λινοτόπη, ηγουμενεύοντος του πανασιοτάτου Κυρ. Μανασί, αρχιερατέβωντος του θεοφιλεστάτου Κυρίου Παχωμίου εν έτει ΖΡξΔ (1656) Ινδικτίωνος Θ΄ ιστορίθυ δια χειρός ταπινού ιστοριογράφου Νικολάου και Γεωργίου αδελφός του κτίτορος και ετελιόθη εν μηνί Σεπτεμβρίο Ε». Δυστυχώς οι περισσότερες τοιχογραφίες, το τέμπλο αλλά και τα κελλιά καταστράφηκαν στην μεγάλη πυρκαγιά του 1947. Κατα τον Παϊσιο: …παμφάγος πυρκαϊά την νύκτα της Παρασκευής προς το Σάββατον της 1ης Μαρτίου του 1947, αποτέφρωσε την Εκκλησίαν της Μονής ταύτης. Τέμπλος, εικόνες, τοιχογραφίαι, βιβλία κ.λ.π. ηφανίσθησαν δια παντός». Tο λιθανάγλυφο τόξο της στην Πύλη ήταν από τις σημαντικές της ιδιαιτερότητες, δυστυχώς όμως, δεν υπάρχει πια, άγνωστοι έχουν αφαιρέσει τα λιθανάγλυφα και τις βαριές σκαλισμένες πέτρες που σχημάτιζαν το τόξο της πύλης τον Σεπτέμβριο του 2009 και που πρέπει να ζύγιζαν πάνω από ένα τόνο. Ένα λιθανάγλυφο τόξο σπάνιας ομορφιάς και τεχνικής, έργο σπουδαίων μαστόρων από την Βούρμπιανη. Η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ζέρμας εορτάζει και πανηγυρίζει στις 15 Αυγούστου, την Κοίμηση της Παναγίας και δέχεται προσκυνητές από την ευρύτερη περιοχή των Κόνιτσας.
Η ιερά μονή Μακρυαλέξη (1585) στην Κάτω Λάβδανη
Η Μονή Μακρυαλέξη βρίσκεται κοντά στο χωριό Κάτω Λάβδανη Πωγωνίου, μεταξύ του χωριού αυτού και των χωριών Αγία Μαρίνα και Κουρεμάδι, σε υψόμετρο 1100 μέτρα. Είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου . Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η οποία δεν επιβεβαιώνεται ιστορικά, κτίσθηκε τον 7ο αι. επί Κωνσταντίνου Δ΄ Πωγωνάτου, ή τον 11ο αι. (1068) από κάποιον Αλέξη ή Μακραλέξη. Στο σημείο που κτίστηκε η μονή, σύμφωνα με τη παράδοση υπήρχε παλιότερα ένα ασκηταριό καλογέρων. Λέγεται πως κάποτε μια εικόνα της Παναγίας από το χωριό Κωστάνιανη κάθε βράδυ έφευγε από την εκκλησία του χωριού. Το πρωί οι καλόγεροι του ασκηταριού την έβρισκαν στη περιοχή τους. Οι ίδιοι την επέστρεφαν στο χωριό αλλά αυτή την επομένη βρισκόταν και πάλι στο ασκηταριό. Το γεγονός επαναλήφθηκε αρκετές φορές, ώσπου αποφασίστηκε το κτίσιμο της Μονής στο σημείο όπου βρισκόταν η εικόνα. Έτσι επειδή η εικόνα «μακράν είλξε», λέγεται ότι προήλθε και η ονομασία της Μονής Μακαραλέξη (πηγή: Β. Τσιακμάκης «1200 χιλιόμετρα με τα πόδια» εκδ. Νέα Σύνορα). Μια δεύτερη διαφορετική εκδοχή θέλει την ονομασία της η Μονή να την οφείλει σε κάποιον πιθανό κτίστη της που ονομαζόταν Αλέξης ή Μακραλέξης. Το καθολικό είναι απλός τετρακίονος ναός με στενό νάρθηκα και πεσσοστήρικτο χαγιάτι στην ίδια πλευρά. Στα ανατολικά καταλήγει σε τρίπλευρη αψίδα με ισάριθμα ανοίγματα, τα οποία περιβάλλονται από διπλό πλίνθινο πλαίσιο. Η αψίδα κοσμείται επίσης με διάκοσμο ιχθυάκανθας. Ο τρούλος είναι οκτάπλευρος με αντίστοιχα μικρά ανοίγματα. Εσωτερικά ο ναός κατάγραφος από τοιχογραφίες. Σύμφωνα με σωζόμενη επιγραφή ο ναός ιστορήθηκε με δαπάνη του ηγουμένου Λεοντίου και του ιερομονάχου Δημητρίου (πιθανών κτητόρων της Μονής) το 1599 από τους ζωγράφους Νικόλαο και Μιχαήλ από το Λινοτόπι Καστοριάς. Ο νάρθηκας τοιχογραφήθηκε το 19ο αι. από το ζωγράφο Βασίλειο από το χωριό Μπαμπούρι. Στο ναό υπήρχαν και εικόνες, δύο από τις οποίες (Χριστός ένθρονος και Παναγία Βρεφοκρατούσα ένθρονη) φέρουν χρονολογία 1593. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το βημόθυρο του ναού και εικόνα του τέμπλου, τα οποία εκτίθενται μαζί με τις δύο παραπάνω εικόνες στο Βυζαντινό Μουσείο Ιωαννίνων. Η μονή ήταν Σταυροπηγιακή και είχε 20 κελιά και 70 μοναχούς. Είχε επίσης μεγάλη περιουσία σε ζώα και χωράφια. Σήμερα από τη μονή σώζεται το καθολικό και τμήμα κελιών στη βορειοανατολική γωνία. Η Μονή γιορτάζει στις 15 Αυγούστου όπου παλαιότερα γινότανε μεγαλοπρεπές πανηγύρι και από τα πλέον γνωστά στην Ήπειρο, χαρακτηριστικό δέ είναι το απόσπασμα απο το βιβλίο του Δημήτρη Σαφίκου, “Εκεί ψηλά στη Μουργκάνα”: “Την 15ην Αυγούστου εγένετο η ετήσια πανήγυρις εν τη Ιερά Μονή Μακραλέξη. Εις την πανήγυριν ταύτην έλαβον μέρος άπαντες οι κάτοικοι των χωρίων Αγιαμαρίνης, Κάτω Λάβδανης, Λίστας και Κουρεμαδίου. Η Θεία Λειτουργία ετελέσθη παρά του αιδεσιμοτάτου Παπαθεοφάνη και Θεοδώρου Δρίτσου. Μετά την Θείαν Λειτουργίαν ετελέσθη αγιασμός εις τον ειδικόν χώρον κάτωθι του γηραιού πλατάνου, που οι εκτεταμένοι κλώνοι του εσκίαζαν άπαν το εκκλησίασμα. Μετά ταύτα επηκολούθησε χορός και τραγούδια Δεροπολίτικα, που η ατμόσφαιρα εδονείτο από τους καλλίφωνους Δημήτριον Τσακίρην, Κων/νον Ξιούραν και λοιπούς. Το γεύμα των προσκυνητών εγένετο, πλαισιωμένον κάτωθεν βαθύσκιων δέντρων, πέριξ της περιφήμου βρύσης που το κρυσταλλένιο της νερό πηγάζει από τα σπλάχνα της Μουργκάνας. Το γλέντι έληξε τας απογευματινάς ώρας και οι προσκυνηταί απεχώρησαν ευχαριστημένοι, διότι ευρέθησαν προς στιγμήν εις ένα ιστορικόν τόπον που οι πρόγονοί των είχαν διαδραματίσει τα μεγαλύτερα κατορθώματα από εθνικής και κοινωνικής απόψεως”.
