Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κοζάνης συνεχίζει τις αναρτήσεις που σχετίζονται με τις εορτές του εκκλησιαστικού ημερολογίου της Ορθόδοξης Εκκλησίας με σκοπό να αναδείξει τον άγνωστο ζωγραφικό, εικονογραφικό και καλλιτεχνικό πλούτο των εκκλησιαστικών μνημείων της Περιφερειακής Ενότητας Κοζάνης.
Συμβαδίζοντας με τον σημερινό εορτασμό της Ζωοδόχου Πηγής, η ανάρτησή μας είναι αφιερωμένη στην απεικόνιση του συγκεκριμένου θέματος σε φορητές εικόνες και τοιχογραφημένα μνημεία της μεταβυζαντινής περιόδου που βρίσκονται στην Περιφερειακή Ενότητα Κοζάνης.
Η ζωγραφική απόδοση της Θεοτόκου ως Ζωοδόχου Πηγής είναι εμπνευσμένη από τη λατρεία στο ομώνυμο αγίασμα, που ανέβλυζε σε μια κρύπτη λίγο έξω από τα τείχη της Κωνσταντινούπολης και έγινε αργότερα γνωστό με το τουρκικό όνομα Μπαλουκλί. Το υπέργειο οικοδόμημα του συγκεκριμένου αγιάσματος είχε καταστραφεί πριν από την Άλωση, αποκαταστάθηκε όμως το 1727, εγκαινιάζοντας μια νέα περίοδο για το συγκεκριμένο προσκύνημα. Η βασική εικονογραφική σύνθεση του θέματος φαίνεται να αποτελεί έμπνευση του 14ου αιώνα αλλά στη μεταβυζαντινή περίοδο η εικονογραφία της Ζωοδόχου Πηγής γίνεται ιδιαίτερα δημοφιλής και εμπλουτίζεται με πολλά παραπληρωματικά μοτίβα. Ιδιαίτερα μετά το 1727, το εικονογραφικό θέμα σταδιακά αποκρυσταλλώνεται μέσω της διαρκούς αναπαραγωγής σε διάφορα ζωγραφικά μέσα (χαλκογραφίες, φορητές εικόνες, τοιχογραφίες), ενώ αναζωογονείται με την προσθήκη μπαρόκ διακοσμητικών λεπτομερειών.
Στα παραδείγματα από την περιοχή της Περιφερειακής Ενότητας Κοζάνης η λιτή απόδοση του θέματος (λ.χ. στη Μονή Δομαβιστίου) δίνει τη θέση της στις υπερβολικά διακοσμημένες μπαρόκ εκφάνσεις του κατά το β΄ μισό του 18ου αιώνα (με αποκορύφωμα τα παραδείγματα της Σιάτιστας και της Εράτυρας) ενώ κατά τον 19ο αιώνα η παγιωμένη εικονογραφία επαναλαμβάνεται σε μια σειρά από ενδιαφέρουσες εκτελέσεις που είτε ρέπουν προς τον νεοκλασικισμό είτε προς τη λαϊκή τέχνη. Η αγάπη παραγγελιοδοτών και ζωγράφων για το θέμα της Θεοτόκου Ζωοδόχου Πηγής μπορεί εύκολα να ερμηνευτεί, καθώς η συγκεκριμένη παράσταση εμπεριέχει υψηλό θεολογικό περιεχόμενο και ιαματικές προεκτάσεις, ενώ ο αναμνηστικός και προσκυνηματικός της χαρακτήρας παραπέμπει στη φιλομάθεια και τον κοσμοπολιτισμό των ανθρώπων κάθε εποχής. Το θέμα θα συνδεθεί τελικά με την Μεγάλη Ιδέα (την προσπάθεια επανάκτησης δηλαδή των χαμένων εδαφών της Βυζαντινής αυτοκρατορίας) και τον ρομαντισμό του 19ου αιώνα, όπως αποδεικνύεται και από το γνωστό ποίημα του Γεωργίου Βιζυηνού «Το Μπαλουκλί (τα ψάρια της Ζωοδόχου Πηγής)», διαθέσιμου στην ιστοσελίδα του Σπουδαστηρίου Νέου Ελληνισμού http://www.snhell.gr/anthology/content.asp?id=325…
Περισσότερες πληροφορίες για την ιστορία και εξέλιξη του συγκεκριμένου εικονογραφικού θέματος, μπορεί να αναζητήσει κανείς στο άρθρο του Δ. Πάλλα, «Η Θεοτόκος Ζωοδόχος Πηγή. Εικονογραφική ανάλυση και ιστορία του θέματος», Αρχαιολογικό Δελτίο 26 (1971α), Μελέται, σελ. 201-224. Ολόκληρος ο τόμος είναι διαθέσιμος δωρεάν στον ακόλουθο σύνδεσμο: https://www.searchculture.gr/…/edm/TAPA/000054-11631_21677
Θ.Τ.
