«Όταν ο Νικόλαος Μαλούτας πήρε τη σύνταξή του μετά από τριάντα τρία χρόνια ευδοκίμου υπηρεσίας και τεράστιας εθνικής προσφοράς, εγκαταστάθηκε στην Κοζάνη, στο σπίτι της οικογένειας, το οποίο βρισκόταν στη σημερινή οδό Παύλου Χαρίση γωνία με τη Ν. Μαλούτα. Ήταν το ίδιο απλό αλλά ιστορικό σπίτι, όπου φιλοξενήθηκε ο Παύλος Μελάς και πάρθηκαν όλες οι ιστορικές αποφάσεις για τον Μακεδονικό Αγώνα και για την περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας. Ο αδελφός του, Λάζαρος, παραχώρησε το σπίτι «τιμής ένεκεν» στον μεγάλο του αδελφό και αυτός έκτισε άλλο για τη δική του οικογένεια.
Η κρυψώνα του Παύλου Μελά στο σπίτι του καθηγητού Μαλούτα ήταν το καύχημά μας και η περιέργειά μας να τη βλέπουμε συχνά. Ο Ν. Μαλούτας είχε τοποθετήσει στους τοίχους του δωματίου του Μελά φωτογραφίες Μακεδονομάχων σε μεγέθυνση και άλλα ενθύμια του Μακεδονικού Αγώνος. Στην είσοδο της σάλας του σπιτιού είχε κρεμάσει μια ανάγλυφη παράσταση του Μελά με χαραγμένη τη φράση: “Μηδείς αφιλόπατρις εισίτω”» (Μπλιούρα, μαρτυρία).
«Η κρύπτη του Π. Μελά στο σπίτι του καθηγητή Μαλούτα έγινε ιστορική. Μετά την απελευθέρωση του 1912 έγινε λαϊκό προσκύνημα. Οι διδάσκαλοι οδηγούσαν τα παιδιά εκεί και επί τόπου ερμήνευαν το ιστορικό του Μελά και το πνεύμα του αγώνος. Ολόκληρο δε το σπίτι ύστερα από τη δωρεά του ιδιοκτήτου μεταβλήθηκε σε Μουσείο του Μακεδονικού Αγώνος. Φωτογραφίες αγωνιστών μεγεθυσμένες, λερές φουστανέλες, τσαπράζια, ασημένια, μαντεία, τσαρούχια, γκράδες (τουφέκια εποχής), κομπούρες και άλλα αναμνηστικά του αγώνος ομιλούν στις προθήκες για το Μακεδονικό έπος… (Σιώπης, 1965).
Ο Ν. Μαλούτας σύμφωνα με την αυτοβιογραφία του, «… κάπου εκεί στις παραμονές του Αλβανικού Πολέμου (1934-35)», αποφασίζει να δωρίσει το σπίτι του στον Δήμο Κοζάνης με προορισμό να γίνει Μουσείο του Μακεδονικού Αγώνα και το 1939 ο μητροπολίτης Ιωακείμ με θρησκευτική τελετή το εγκαινιάζει με μοναδικό έκθεμα σαν αρχή της οργάνωσής του, πενήντα (50) περίπου φωτογραφίες οπλαρχηγών και παλικαριών του Μακεδονικού Αγώνα.
από το βιβλίο της Άννας Τανή: Η ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ ΤΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ & ΛΑΖΑΡΟΥ ΜΑΛΟΥΤΑ
πηγή:Κοζάνη: Μνήμες, Αναμνήσεις & Εικόνες – Kozani, Karamarkos Kostas
