Ανάμεσα στις αμέτρητες σκέψεις που κληροδότησε ο Σωκράτης στην ανθρωπότητα, λίγες διαθέτουν τη διαχρονική δύναμη αυτής της φράσης.Μέσα σε λίγες μόνο λέξεις αποκαλύπτεται μια βαθιά αλήθεια για την ανθρώπινη φύση…η πιο επικίνδυνη μορφή αδικίας δεν είναι εκείνη που αναγνωρίζεται ως κακή.. αλλά εκείνη που μεταμφιέζεται ως δικαιοσύνη.Δεν είναι αδικία που γεννιέται από την συνειδητή κακία, αλλά εκείνη που αποκτά της ηθικής βεβαιότητας και εγκαθίσταται στη συνείδηση ως κάτι σωστό, αναγκαίο και δίκαιο.
Η αδικία δεν γεννιέται πάντοτε από κακή πρόθεση.Δεν εμφανίζεται μόνο στα μεγάλα εγκλήματα,στις καταχρήσεις εξουσίας ή στις πράξεις που προκαλούν φανερό πόνο στους ανθρώπους.Υπαρχει μια βαθύτερη και πιο επικίνδυνη μορφή αδικίας, εκείνη που κρύβεται πίσω από την πεποίθηση ότι πράττουμε το σωστό ενώ στην πραγματικότητα υπηρετούμε το άδικο.Σε αυτή την σκοτεινή περιοχή της ανθρώπινης συνείδησης αναφέρεται ο Σωκράτης όταν λέει ότι το έσχατο όριο της αδικίας είναι να θεωρεί κανείς δίκαιο αυτό που δεν είναι.
Ο άνθρωπος που γνωρίζει ότι αδικεί, όσο σκληρός και αν είναι, διατηρεί μέσα του μια αμυδρή επίγνωση της πράξης του.Ξέρει ότι παραβιάζει κάποιον ηθικό κανόνα, ότι βλάπτει τον συνάνθρωπό του ή ότι ενεργεί αντίθετα προς την αλήθεια.Αντίθετα, εκείνος που έχει πείσει τον εαυτό του πώς η αδικία του είναι δικαιοσύνη, έχει χάσει το σημαντικότερο μέτρο κρίσης…τη δυνατότητα της αυτογνωσίας.Δεν βλέπει το σφάλμα του,δεν αμφισβητεί τις πράξεις του και δεν αισθάνεται την ανάγκη να διορθωθεί.Έτσι,η αδικία ριζώνει βαθιά μέσα του και μετατρέπεται σε τρόπο σκέψης και ζωής.
Ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ίσως όν που μπορεί να δικαιολογήσει σχεδόν τα πάντα.Διαθέτει τη δύναμη της λογικής , αλλά συχνά τη χρησιμοποιεί όχι για να αναζητήσει την αλήθεια, αλλά για να υπερασπιστεί τις επιθυμίες,τα πάθη και τα συμφέροντά του .Ντύνεται με τα ενδύματα της λογικής,της ανάγκης,της τάξης, ακόμη και της αγάπης.Με αυτόν τον τρόπο η συνείδηση καθησυχαζεται και ο άνθρωπος συνεχίζει τον δρόμο του χωρίς ενοχές, πιστεύοντας ότι υπηρετεί το καλό, ενώ στην πραγματικότητα απομακρύνεται από αυτό.
Αυτή η εσωτερική πλάνη αποτελεί το ύψιστο σημείο της αδικίας.Διότι όταν ο άνθρωπος γνωρίζει ότι αδικεί, υπάρχει ακόμη η πιθανότητα της μετάνοιας.Η ενοχή, όσο επώδυνη κι αν είναι, διατηρεί ζωντανή τη σχέση του με την αλήθεια.Όταν όμως πείθει τον εαυτό του ότι η αδικία του είναι δικαιοσύνη, τότε κάθε δρόμος επιστροφής κλείνει.Η συνείδηση παύει να λειτουργεί ως φρουρός της ηθικής και μετατρέπεται σε υπηρέτη των ψευδαισθήσεων.Το κακό παύει να φαίνεται κακό και η αλήθεια χάνεται μέσα στην αυταρέσκεια της βεβαιότητας .
Η ιστορία της ανθρωπότητας προσφέρει αμέτρητα παραδείγματα.Οι μεγαλύτερες συμφορές δεν προήλθαν πάντοτε από ανθρώπους που ομολογούσαν την κακία Συχνότερα προήλθαν από εκείνους που πίστευαν ακράδαντα ότι υπηρετούσαν έναν ανώτερο σκοπό.Αυτοκρατορίες κατέκτησαν λαούς στο όνομα του πολιτισμού.Διωγμοί πραγματοποιήθηκαν στο όνομα της πίστης.Άνθρωποι βασανίστηκαν στο όνομα της δικαιοσύνης.Σε κάθε εποχή η αδικία βρήκε τον τρόπο να φορέσει το προσωπείο της αρετής και να παρουσιαστεί ως αναγκαίο καθήκον.
Ο Σωκράτης γνώριζε ότι η μεγαλύτερη απειλή δεν βρίσκεται στην άγνοια.. αλλά στην ψευδαίσθηση της γνώσης.Γι’αυτό η περίφημη ομολογία του ‘’εν οίδα ότι ουδέν οίδα ‘’ δεν αποτελεί έκφραση αδυναμίας αλλά ύψιστη μορφή σοφίας.Ο άνθρωπος που αμφιβάλλει για τον εαυτό του,που εξετάζει συνεχώς τις σκέψεις και τις πράξεις του είναι λιγότερο πιθανό να μετατρέψει το άδικο σε δίκαιο.Αντίθετα εκείνος που θεωρεί ότι κατέχει την απόλυτη αλήθεια γίνεται εύκολα δέσμιος του εγωισμού του και κινδυνεύει να επιβάλλει τις προσωπικές του πεποιθήσεις ως καθολικό νόμο.
Στην καθημερινή ζωή το φαινόμενο αυτό εμφανίζεται με πιο διακριτικούς εξ ίσου ουσιαστικούς τρόπους.Ένας γονιός μπορεί να πληγώνει το παιδί του πιστεύοντας ότι το προστατεύει.Ένας εργοδότης μπορεί να εκμεταλλεύεται τους εργαζόμενούς του θεωρώντας ότι υπερασπίζεται την επιχείρησή του.Ένας άνθρωπος μπορεί να προσβάλλει,να αδικεί ή να απορρίπτει τον συνάνθρωπό του, έχοντας πείσει τον εαυτό του ότι απλώς υπερασπίζεται το δίκιο του.Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις η αδικία δεν παρουσιάζεται ως αμαρτία αλλά ως δικαιολογημένη πράξη.Και ακριβώς γι’αυτό γίνεται πιο επικίνδυνη.
Η αληθινή δικαιοσύνη απαιτεί διαρκή εγρήγορση.Απαιτεί να ακούμε την φωνή του άλλου,να εξετάζουμε τα κίνητρά μας,να αναγνωρίζουμε τα όριά μας και να αποδεχόμαστε ότι ίσως δεν κατέχουμε ολόκληρη την αλήθεια.Η δικαιοσύνη δεν είναι μια κατάσταση αυτάρεσκης βεβαιότητας.Είναι μια αδιάκοπη πορεία αναζήτησης.Είναι η προσπάθεια να βλέπουμε πέρα από τις προκαταλήψεις μας και πέρα από τις βολικές εξηγήσεις που κατασκευάζει ο νούς μας.
Ίσως γι’αυτό οι πιο φωτισμένοι άνθρωποι της ιστορίας χαρακτηρίζονταν από ταπεινότητα.Όσο περισσότερο συνειδητοποιούσαν την πολυπλοκότητα της αλήθειας.Αντί να υψώνουν τείχη βεβαιότητας, άνοιγαν δρόμους διαλόγου.Αντί να καταδικάζουν βιαστικά, προσπαθούσαν να κατανοήσουν.Ήξεραν ότι η αλήθεια δεν κατοικεί στις κραυγές του φανατισμού, αλλά στην σιωπηλή αναζήτηση της σοφίας.
Το μήνυμα του Σωκράτη αποτελεί διαχρονική προειδοποίηση για κάθε κοινωνία και κάθε εποχή.Μας υπενθυμίζει ότι η αδικία δεν νικιέται μόνο με νόμους και θεσμούς, αλλά κυρίως με την καλλιέργεια της συνείδησης.Η ελευθερία,η δημοκρατία,η ειρήνη και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια θεμελιώνονται στην ικανότητα των ανθρώπων να αμφισβητούν τις βεβαιότητές τους και να αναζητούν διαρκώς το αληθινό δίκαιο.
Τελικά,το έσχατο όριο της αδικίας είναι η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος παύει να αναζητά την αλήθεια και αρχίζει να λατρεύει βεβαιότητές του.Είναι η στιγμή που η συνείδηση σιωπά,η αυτοκριτική χάνεται και το άδικο ντύνεται με τα λαμπρά ενδύματα του δικαίου.Τότε ο άνθρωπος δεν γίνεται μόνο θύτης των άλλων …γίνεται το θύμα της ίδιας του πλάνης.
ΒΙΣΚΑ ΖΩΗ -ΠΟΛΥΞΕΝΗ
