ΝΕΟΛΙΘΙΚΗΣ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑΣ συνέχεια και αναρωτηθήκατε ποτέ εάν θα μπορούσαμε να προσεγγίσουμε τις ιδεολογικές αντιλήψεις των ανθρώπων της νεολιθικής εποχής; Με ποιο τρόπο και σε ποιο βαθμό;
Η σύγχρονη θεωρητική αρχαιολογική προσέγγιση (contextual: συγκειμενική αρχαιολογία) δέχεται πως «δεν μπορούμε να φτάσουμε στις σκέψεις των ανθρώπων, αλλά μόνο στην ανασύσταση δημόσιων και κοινωνικών αντιλήψεων.»

Δέχεται επίσης πως στο επίκεντρο αυτής της έρευνας θα πρέπει να τοποθετηθούν οι λάκκοι, καθώς σε πάρα πολλές περιπτώσεις το περιεχόμενό τους αλλά και η ίδια η πράξη του σκαψίματός τους συνδέονται όχι με την καθημερινή δραστηριότητα των κατοίκων, αλλά με τελετουργίες: με πράξεις δηλαδή που μεταξύ άλλων περιλάμβαναν και σκόπιμη εναπόθεση (structured deposition) στη γη.

Και για να είναι ποιο κατανοητά όλα αυτά που θα πούμε σήμερα, σημειώνουμε πως μια ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΑ –μια πράξη δηλαδή- μπορεί να είναι από πολύ απλή, ιδιωτική και καθημερινή, έως ιδιαίτερα σύνθεση, δημόσια και με τη συμμετοχή πολλών ατόμων. Μπορεί επίσης να έχει θρησκευτικό, ταφικό ή κοσμικό χαρακτήρα. Πολλά είναι τα παραδείγματα και από τη σημερινή εποχή, από το άναμμα του καντηλιού, μέχρι την ταφή των νεκρών, τα μνημόσυνα, τους γάμους και πολλά άλλα. Σημειώνουμε πως όλα παράγουν «απορρίμματα», λιγότερα ή περισσότερα, ιερά ή μολυσμένα!

Και ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ (δομημένη) ΕΝΑΠΟΘΕΣΗ; Είναι το προσεκτικό θάψιμο επιλεγμένων με διάφορα κριτήρια αντικειμένων (π.χ. αγγείων ή εργαλείων κ.λ.π.) ή υλικών (π.χ. τα υπολείμματα μιας καύσης που προέκυψε κατά τη θρησκευτική ή άλλη ανάλογη διαδικασία, όπως η ευλογία του νέου νοικοκυριού). Τα αντικείμενα αυτά μπορεί να είναι ολόκληρα ή σπασμένα και να συνδυάζονται με διάφορους τρόπους, ανάλογα με την ιδεολογική σημασία του καθενός στην εκάστοτε κοινωνία, η οποία επιτρέπει ή όχι τη συνύπαρξή τους, κατά τη διάρκεια της ζωής τους ή μετά από αυτήν.

Τι εναπόθεταν στη γη κατά τη νεολιθική εποχή; Κατά κύριο λόγο «ΑΠΟΡΡΙΜΜΑΤΑ», παρόμοια με τα παραπάνω, με παρόμοιες πηγές προέλευσης και τρόπους σχηματισμού, αλλά και «ΠΡΟΣΦΟΡΕΣ» πιθανότατα προς τους νεκρούς προγόνους!

Οι νεολιθικοί δηλαδή άνθρωποι (σε πολλά σημεία του ελλαδικού και ευρύτερου βαλκανικού και ευρωπαϊκού χώρου) έσκαβαν σκόπιμα λάκκους για να θάψουν σε αυτούς διάφορα «νεκρά» αντικείμενα ή υλικά, είτε από σεβασμό, είτε από φόβο προς αυτά, είτε ως προσφορές προς τους νεκρούς προγόνους τους, των οποίων επεδίωκαν την εύνοια. Απορρίπτονται ή εναποτίθενται ακόμα και ολόκληρα ή αχρησιμοποίητα αντικείμενα, λόγω της σύνδεσής τους με κάποιο τύπο μόλυνσης που τα έκανε ακατάλληλα ή επικίνδυνα προς περαιτέρω χρήση. Σημερινό παράδειγμα, μεταξύ άλλων, θα μπορούσε να αποτελεί το πέταγμα ακόμα και των αχρησιμοποίητων ενδυμάτων ενός νεκρού.

Οι λάκκοι που περιέχουν ανάλογα ευρήματα ορίζονται συνήθως ως τελετουργικοί και συνδέονται με τη μαγεία ή τη θρησκεία: θάβοντας αντικείμενα, υλικά ή ανθρώπους στη γη, θεωρείται ότι η ζωή τους συνεχίζεται, ενώ παράλληλα προστατεύεται και η κοινωνία των ζωντανών.

Τα «απορρίμματα» λοιπόν είτε διαχωρισμένα σε ομάδες, είτε διάσπαρτα στους χώρους διαβίωσης, έχει αποδειχθεί ότι συνδέονται άμεσα με την ιδεολογία, αντανακλώντας τις σχετικές περί «βρωμιάς» και «καθαρότητας» αντιλήψεις της εκάστοτε κοινωνίας. Πολλά τα παραδείγματα και από τη σημερινή, δική μας κοινωνία: ας αναλογιστούμε πως ακόμα αποφεύγουμε να πετάμε μαζί το ψωμί που θεωρείται «ιερό» με τα άλλα «βρώμικα» σκουπίδια του νοικοκυριού, όπως και ότι ακόμα δεν επιτρέπεται σε γυναίκες που είναι «αδιάθετες» να αγγίξουν οτιδήποτε ιερό, όπως το άναμμα μιας καντήλας ή το φίλημα μιας εικόνας.

Μελετώντας λοιπόν και αναλύοντας όλα τα δεδομένα των 462 λάκκων που αποκαλύφθηκαν στον νεολιθικό οικισμό της ΤΟΥΜΠΑΣ ΚΡΕΜΑΣΤΗΣ ΚΟΙΛΑΔΑΣ, στο πλαίσιο κατασκευής της Εγνατίας οδού, εκτιμούμε ότι προσεγγίσαμε σε σημαντικό βαθμό τις ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΤΩΝ ΚΑΤΟΙΚΩΝ του οικισμού, και οι οποίες συνοψίζονται στα παρακάτω:
Διαπιστώνεται μια ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΠΟΥ ΣΥΝΔΕΕΙ ΤΗ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΜΕ ΤΟΥΣ ΝΕΚΡΟΥΣ και οδηγεί σε πρακτικές (όπως οι προσφορές τροφής μέσω εναπόθεσης στο έδαφος και άλλες), που αποσκοπούν στη διασφάλιση της τροφής. Οι προσφορές περιλάμβαναν και μυλόλιθους, πιθανόν ως σύμβολο γονιμότητας.

Μια άλλη σειρά πρακτικών έχει να κάνει με τη χρήση κλειστών ή ανοιχτών σχημάτων, συνδέοντας τα κλειστά με τους νεκρούς και τα κατάλοιπα των σχετικών τελετουργιών, και τα ανοιχτά με πιο κοσμικές δραστηριότητες και ίσως ανάλογου χαρακτήρα τελετουργίες. Αυτοί οι συσχετισμοί και αντιθέσεις, κλειστό-ανοιχτό και δραστηριότητες σχετικές με τους νεκρούς – δραστηριότητες της ζωής, θα μπορούσαν, βασισμένοι στη γενικότερη δομική αντίθεση ζωής-θανάτου, να υποκρύπτουν μια αντίληψη που συνδέει το ΚΛΕΙΣΤΟ ΣΧΗΜΑ με το ΘΑΝΑΤΟ, με το τέλος δηλαδή του κύκλου της ζωής (σε σχέση με ανθρώπους, ζώα, οικήματα και αντικείμενα) και το ΑΝΟΙΧΤΟ με τη ΖΩΗ. Η αντίληψη αυτή φαίνεται να καθορίζει σημαντικά την εκάστοτε επιλογή του σχήματος, ανάγοντας παράλληλα τα διάφορα γεωμετρικά σχήματα σε σύμβολα ζωής ή θανάτου. Η ίδια αντίληψη είναι πιθανό να υπαγόρευε και τη χρήση της φιάλης, ως ανοιχτού σχήματος, που έχουν όλες σχεδόν ταφές καύσεων του νεότερου στρώματος, ανάγοντάς την σε σύμβολο αναγέννησης.

Στο περιεχόμενο, διαπιστώνεται σύνδεση των λάκκων με εναπόθεση μιας μεγάλης σειράς «νεκρών θεμάτων», με συνδετικό στοιχείο πιθανότατα αυτό ακριβώς το χαρακτηριστικό τους. Οι επιμέρους συνδέσεις αντανακλούν τα γεγονότα που τα παρήγαγαν και σε κάποιες περιπτώσεις, το χώρο της αρχικής λειτουργίας των αντικειμένων. Ο λόγος που οδηγεί στο σχηματισμό των ποικίλων αυτών θεμάτων είναι αυτός που επιβάλλει και την απομάκρυνση ενός μέρους τους σε άλλη περιοχή, ΣΥΝΔΕΟΝΤΑΣ συμβολικά τον ΟΙΚΙΣΤΙΚΟ με τον ιδιόμορφο αυτόν ΤΑΦΙΚΟ ΧΩΡΟ.

Παράλληλα, διαπιστώνεται διαχωρισμός στην εναπόθεση των διάφορων θεμάτων, πρακτική που μπορεί να υποκρύπτει ΙΔΕΕΣ ΑΓΝΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΟΤΗΤΑΣ. Οι σχετικές αντιλήψεις όμως είναι πολύ πιθανό να απλώνονται πέρα από τη δραστηριότητα ή το γεγονός που τα παρήγαγε και να συνδέονται με τις διάφορες κοινωνικές ομάδες, υποδηλώνοντας τάση για προβολή των ταυτοτήτων, σε επίπεδο νοικοκυριών. Οι αντιλήψεις αυτές συνδέουν ανθρώπους και ζώα –κάποια, όπως ο ταύρος και ο χοίρος, ως σύμβολα γονιμότητας- ενώ η συνύπαρξη όλων στο ιδιόμορφο αυτό «νεκροταφείο» προβάλλει παράλληλα ΙΔΕΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ.
Αξιοσημείωτη είναι τέλος η ευθύγραμμη και τμηματική μορφή των τάφρων, αλλά και ο προσανατολισμός τους με βάση τα σημεία του ορίζοντα, καθώς μπορεί να απηχούν ΙΔΕΕΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΝΕΩΣΗΣ, εμπλέκοντας σε ανάλογα ιδεολογικά σχήματα την έννοια του χρόνου και διάφορες άλλες κοσμολογικές αντιλήψεις.

Σημ.: Μέρος των ευρημάτων της ανασκαφής στην Κρεμαστή εκτίθενται στην Αρχαιολογική Συλλογή Κοζάνης. Για αναλυτικότερη ενημέρωση και βιβλιογραφία, βλ. Α. Χονδρογιάννη-Μετόκη, Ο νεολιθικός οικισμός της Τούμπας Κρεμαστής Κοιλάδας, στην Κίτρινη Λίμνη Κοζάνης, Αρχαιολογία και Τέχνες, www.arxaiologia.gr.