Βρίσκεται στη βόρεια υπώρεια του λόφου της βυζαντινής Καστροπολιτείας των Σερβίων και δεν μελετήθηκε ποτέ ως το 2015 . Ο καθηγητής/ακαδημαικός Ανδρέας Ξυγγόπουλος στο θεμελιώδες έργο του ΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΣΕΡΒΙΩΝ ( 1957 ) δεν ασχολήθηκε με τον ναό , ίσως διότι θεώρησε ότι δεν εντάσσεται στο βυζαντινό σύνολο των μνημειακών Σερβίων αλλά είναι μεταγενέστερος . Πέρασαν 58 χρόνια από τότε για να διαβάσουμε μια μελέτη γι’ αυτόν το ναό , συγκεκριμένα του Πασχάλη Ανδρουδη ( Λέκτορας βυζαντινής αρχαιολογίας &τέχνης , Α.Π.Θ ) και της Μαρίζας Τσιάπαλη ( Δρ. Αρχαιολόγος , Προισταμένη της 17ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων ) . Αυτοί δημοσίευσαν τα αποτελέσματα της έρευνας τους στο άρθρο ” Ο ΑΓΝΩΣΤΟΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΝΑΟΣ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΑΙ ΕΛΕΝΗΣ ΣΤΑ ΣΕΡΒΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΟΖΑΝΗΣ ” ( Σεπτ . 2015 ) . Πρόκειται για εμπεριστατωμένο άρθρο που ήρθε πριν 8 χρόνια να συμπληρώσει με μια ακόμη ψηφίδα την ιστορία του τόπου μας .

# Σύμφωνα με το άρθρο η οικοδόμηση του χρονολογείται τον 13ο αιώνα , πιο συγκεκριμένα την χρονική περίοδο 1216 – 1259 .
Σημ. Ν.ΜΠ : πιο σωστά 1219 – 1259 , όταν τα Σέρβια ανήκαν διοικητικά στο βυζαντινό Δεσποτάτο της Ηπείρου , εκτός λίγων στιγμών που ανήκαν διοικητικά στη βυζαντινή Αυτοκρατορία της Νίκαιας , αυτές οι δύο απόδημες ηγεμονίες τότε αντί να συνασπισθούν εναντίον του Φράγκου κατακτητή της Πόλης , έκαναν αλλεπάλληλους πολέμους μεταξύ τους με την Οσία Θεοδώρα , τη Σερβιώτισσα Θεοδώρα Ιωάννου Πετραλείφα , να κάνει το ανθρωπίνως δυνατό για την ειρήνευση ως βασίλισσα Άρτης , σύζυγος του ηγέτη του Δεσποτάτου της Ηπείρου Μιχαήλ Β’ Δούκα Άγγελου Κομνηνού .

# Σύμφωνα με το άρθρο η κυρίως τοιχογραφία που διασώζεται είναι η χρονικά δεύτερη και χρονολογείται τον 15ο αιώνα , πιο συγκεκριμένα την περίοδο 1475 – 1500 .
Σημ. Ν.ΜΠ : Η περιοχή απ’ τα Σέρβια ως τη Λάρισα υπέστη ως τότε εισβολές των Οθωμανών :
– Η πρώτη το 1386/1387 , με στρατιωτικούς αρχηγούς τους πασάδες Χαιρεντίν και Εβρενός , μάλλον τερματίστηκε αναίμακτα .
– Η δεύτερη το 1393 -1396 απ’ τον ίδιο Εβρενός , τον οποίο ακολουθούσε ο δερβίσης Χασάν Μπαμπάς ιδρυτής του ομώνυμου τεκέ στα Τέμπη . Αυτή υπήρξε αιματηρή .
– Η τρίτη το 1423 με αρχηγό τον Τουραχάν μπέη, μετά την επιστροφή του από την Πελοπόννησο. Η κατάκτηση του Τουραχάν υπήρξε σχεδόν αναίμακτη .
Το 1423 λοιπόν είναι η οριστική κατάκτηση του τόπου μας απ’ τους Οθωμανούς και διήρκεσε 489 χρόνια .

Περίπου το 1480 διενεργείται η πρώτη απογραφή του Βιλαετίου Σερβίων με τα εξής πληθυσμιακά μεγέθη σε πλήθος νοικοκυριών , εντός παρένθεσης η απογραφή 20 χρόνια αργότερα , του 1498 – 1502 :
– Σέρβια / Serfice , 530 ( 830 ) , εντός της Καστροπολιτείας
– Lutros , 217 ( 334 ) , άγνωστη θέση , ίσως στη σημερινή Λαβα Σερβίων
– Πολύραχο / Rahova , 142 ( 192 )
– Kρανίδια / Kranlik , 104 ( 158 )
– Αιανή / Kalyani , 88 ( 556 )
– Γούλες / Gulaz 71 ( 125 )
– Tρανόβαλτο / Ikserovaltos n.d Buyuk Valtos , 70 ( 69 )
– Bελβεντός / Libyot n.d Velvendos , 46 ( 705 ) , προφανώς συναπογραφή οικισμών
– Γκρατσάνη – ( 331 ) απότομη εγκατάσταση
κλπ

Η Κοζάνη δεν καταγράφηκε το 1480 γιατί δεν υπήρχε , αλλά το 1498 – 1502 έχει 137 νοικοκυριά .
Αυτή είναι η κατάσταση όταν επανατοιχογραφείται ο ναός των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης Σερβίων την εποχή 1475 -1500.

Ιδιαιτερότητες του μνημείου :
α ) Είναι μεταξύ των 10 ναών του 13ου αιώνα στον ελλαδικό βυζαντινό χώρο που φέρουν τρίεδρη αψίδα/ εξωτερικό του Ιερού .
β ) Στο τεταρτοσφαίριο της κόγχης / εσωτερικό του Ιερού η Παναγία Βλαχερνίτισσα φέρει μετάλλιο με την επιγραφή Ο ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ , δηλαδή ο αγέννητος Χριστός . Το συναντάμε μόνο 10 φορές ως τότε στον ελλαδικό χώρο , εκ των οποίων οι 2 στα Σέρβια , στο ναό για τον οποίο συζητάμε και στο ναό των Αγίων Θεοδώρων Σερβίων .
γ ) Στο τύμπανο της κόγχης του Ιερού ο Ευχαριστιακός Χριστός δεν εικονίζεται πάνω απ’ την Αγία Τράπεζα ως συνήθως , αλλά σα να βγαίνει από καλυκωτό ποτήριο . Στον ελλαδικό χώρο το συναντούμαι μόνο 2 φορές ως τότε , στη Μάνη και στον Μυστρά .
δ ) Ο μεγαλομάρτυς και διάκονος Εύπλος αποδίδεται ολόσωμος , σε μια απ’ τις μόνο 10 αντίστοιχες στα Βαλκάνια πριν την οθωμανική κατάκτηση .

Επιπλέοντα μη περιττά :
– Αν διαβάσουμε προσεκτικά μια ενθύμηση ( Απρίλιος 1696 , Δ.Β.Κ ) παλιού εκκλησιαστικού βιβλίου , ίσως γνωρίσουμε πως τότε ο ναός ήταν αφιερωμένος στον Άγιο Γεώργιο και όχι στους Αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη .
– Τουλάχιστον ως το 1913 ο ναός αυτός ήταν ο κοιμητηριακός ναός των Σερβίων , στον περίβολο του ήταν το κοιμητήριο /νεκροταφείο των Σερβίων . Ως το 1940 το οστεοφυλάκειο του κοιμητηριακού ναού διατηρούνταν στον γυναικονίτη / πατάρι του ναού . Έκτοτε μεταφέρθηκε στον σημερινό Αη Νικόλα .
– Σήμερα απαιτείται η γρήγορη και μελετημένη ενέργεια , τόσο απ την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας όσο και απ την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κοζάνης , ώστε το ιδιαίτερο αυτό μνημείο να μη καταρρεύσει , αλλά να αναστηλωθεί αξιοπρεπώς και επιστημονικώς .