Γύρω στο 6.500 π.Χ., με την έναρξη της περιόδου που ορίζουμε ως νεολιθική, δημιουργούνται στη γεωλογική λεκάνη Κοζάνης – Πτολεμαΐδας, όπως και σε όλο τον ευρύτερο ελλαδικό και βαλκανικό χώρο, ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΧΩΡΙΑ. Ο άνθρωπος επιλέγει, για λόγους που η έρευνα δεν έχει ακόμα προσεγγίσει απόλυτα, να σταματήσει τον μετακινούμενο τρόπο ζωής και να δεθεί με το χώρο.
Αυτή η κίνηση, από το χώρο στον τόπο, που ορίζεται ως ιδεολογική από κάποιους μελετητές, υπάρχει ήδη από τους κυνηγούς και συλλέκτες, ωστόσο, η τάση να δημιουργηθεί ένας ιδιαίτερος χώρος χαρακτηρίζει ως πρακτική τους πρώτους γεωργούς, κι αποτελεί μέρος της πολιτιστικής τους ταυτότητας.
Μέσα στην αρχαιότερη νεολιθική (6.500-6.000 π.Χ.) το σπίτι αποκτά κεντρική θέση στη ζωή των ανθρώπων, ως την πιο σημαντική υλική, οικονομική, κοινωνική, συμβολική και ιδεολογική οντότητα. Η καλλιέργεια της γης, η ανάπτυξη της κτηνοτροφίας και η χρήση πήλινων αγγείων συμπληρώνουν το νέο τρόπο ζωής, συνιστώντας τη νεολιθική επανάσταση, και μεταμορφώνουν το απέραντο τοπίο των μετακινούμενων κυνηγών και τροφοσυλλεκτών της μεσολιθικής περιόδου, σε μικρούς κοινωνικούς χώρους.
Κάπου εδώ τοποθετείται και η ΕΝΑΡΞΗ της ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ του ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ από τον άνθρωπο. Τα στοιχεία από τις αναλύσεις γύρης που έγιναν σε όλη τη Δυτική Μακεδονία συνδέουν κάποιες από τις αλλαγές στην ιστορία της βλάστησης, κατά τη διάρκεια της προϊστορικής εποχής, με ανθρώπινη παρέμβαση: με τον εποικισμό δηλαδή των περιοχών, τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Παρέμβαση του ανθρώπου διαπιστώνεται και στην εμφάνιση και ανάπτυξη συγκεκριμένων ειδών, τα οποία εισάγονται από άλλες περιοχές και προστατεύονται.
Σε απόλυτη ομοφωνία με τα περιβαλλοντικά δεδομένα είναι και οι σχετικές αρχαιολογικές μελέτες: Σύμφωνα με τον Chapman, το περιβάλλον δεν ήταν ποτέ έξω από τα ανθρώπινα. Ήδη από τη νεολιθική εποχή, αποτελεί το φυσικό και κοινωνικό πλαίσιο της ανθρώπινης δραστηριότητας, και κατά τον Φωτιάδη, τον καλύτερα πληροφορημένο μάρτυρα της ανθρώπινης ιστορίας μιας περιοχής. Κατά τον Bailey, ο χώρος έξω από τους οικισμούς έχει οικονομική, συμβολική και κοινωνική σημασία γι’ αυτούς. Η ύπαιθρος ήταν πάντα γεμάτη κίνηση και ζωή, ενώ δεν αποκλείεται και μια τελετουργική χρήση κάποιων ιδιαίτερων σημείων του τοπίου. Ωστόσο, το νεολιθικό τοπίο, όπως υποστηρίζει ο Darvill, δεν είναι συνώνυμο της σημερινής υπαίθρου, μόνο ένας φυσικός χώρος δηλαδή, αλλά είναι μια δυναμική ιδέα, που συνίσταται από χώρο, χρόνο και κοινωνική δράση και παίζει γενετικό ρόλο στην έκφραση των ιδιαίτερων τρόπων που κάθε κοινωνία βλέπει τον κόσμο.
Διαχρονικά, στις προβιομηχανικές κοινωνίες, η ύπαρξη σε ένα χώρο πηγών νερού, καλλιεργήσιμων εδαφών και χώρων βοσκής, καθώς και εύκολα προσβάσιμων και αξιοποιήσιμων φυσικών πηγών πρώτων υλών για την οικοδομική δραστηριότητα και τον εργαλειακό εξοπλισμό των κατοίκων, τον καθιστούσε ευνοϊκό για κατοίκηση. Η διάρκειά της συνδέεται συχνά από τους ερευνητές με τη ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΑΝΑΝΕΩΣΗΣ των ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΗΓΩΝ, καθώς η εντατική και μακρόχρονη εκμετάλλευση τους, όχι μόνο μπορούσε να προκαλέσει μεταβολές στο τοπίο και γενικότερα στο περιβάλλον, αλλά θεωρείται και εν δυνάμει αιτία ερήμωσης μιας περιοχής.
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες περιοχές εντατικής προϊστορικής κατοίκησης και χρήσης των φυσικών πηγών αποτελεί η ΚΟΙΛΑΔΑ της ΚΙΤΡΙΝΗΣ ΛΙΜΝΗΣ, στο νοτιοανατολικό τμήμα της λεκάνης της Πτολεμαΐδας, η οποία αποτελεί και το επίκεντρο της σύγχρονης αρχαιολογικής έρευνας. Οι λόγοι είναι καθαρά σωστικοί, υπαγορευόμενοι κυρίως από την ανάγκη εκμετάλλευσης των λιγνιτοφόρων ιζημάτων που βρίσκονται στο υπέδαφός της.
Η Κίτρινη Λίμνη, η περιοχή δηλαδή που κάλυπτε το έλος του Σαριγκιόλ που αποξηράνθηκε το 1952, εμφανίζει πολύ πυκνή κατοίκηση από την 6η έως την 3η και κυρίως την 4η π.Χ. χιλιετία. Για λόγους που δεν είναι ακόμα απόλυτα κατανοητοί από την έρευνα, γύρω στο 2000 π.Χ., η περιοχή εγκαταλείφθηκε οριστικά και ο ζωτικός χώρος των οικισμών καλύφθηκε από τη λίμνη.
Στη συγκεκριμένη περιοχή, όπως και σε όλο τον ευρύτερο βορειοελλαδικό και βαλκανικό χώρο, σε όλη τη διάρκεια της προϊστορίας, τα βασικά οικοδομικά υλικά ήταν ο πηλός και το ξύλο, υλικά που φαίνεται πως υπήρχαν σε αφθονία. Κυρίαρχος, επιβεβαιωμένος ανασκαφικά αρχιτεκτονικός τύπος ήταν τα πασσαλόπηκτα οικήματα, με τοίχους από ξύλινο σκελετό και επίστρωση από παχύ στρώμα πηλού. Ο συγκεκριμένος τύπος οικήματος αποτελεί τον μακροβιότερο στην ιστορία της οικοδομικής τέχνης, με μια διάρκεια ζωής 4.500 χρόνων, από το 6500-2000 π.Χ. περίπου.
Ωστόσο, σύμφωνα με τις αναλύσεις γύρης από τις λίμνες της Δυτικής Μακεδονίας, η μακρόχρονη αυτή αγροτική εγκατάσταση της νεολιθικής και πρώιμης εποχής χαλκού, άφησε ελάχιστα αρνητικά σημάδια στο περιβάλλον. Η αποψίλωση και η συνεπακόλουθη διάβρωση των πλαγιών των γύρω βουνών, που ευθύνονται για την επίπεδη μορφή που εμφανίζει σήμερα το τοπίο, χρονολογούνται στο 1350-1150 π.Χ., στην ύστερη εποχή χαλκού δηλαδή, 500-1000 χρόνια μετά την εγκατάλειψη της Κίτρινης Λίμνης.
Σύμφωνα με τα ανασκαφικά δεδομένα της Μαυροπηγής, την περίοδο αυτή, κατά την ύστερη εποχή χαλκού και πρώιμη εποχή σιδήρου (1600-700 π.Χ. περίπου) δηλαδή, η κατοίκηση μεταφέρεται από τα χαμηλότερα τμήματα της λεκάνης στο ημιορεινό τοπίο. Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν κοινωνική οργάνωση κατά γένη, ανεπτυγμένη κτηνοτροφία και κατασκευή ξύλινων κατοικιών, στοιχεία που στηρίζουν τις υποδηλούμενες από τις αναλύσεις γύρης εκτεταμένες αποψιλώσεις, δίνοντας ίσως μια κάποια απάντηση στα ερωτήματά μας.
Η ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΩΝ ΛΟΓΩΝ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗΣ της Κίτρινης Λίμνης, του τρόπου και χρόνου σχηματισμού του έλους καθώς και της σχέσης του με τους νεολιθικούς οικισμούς, αποτέλεσαν ήδη από το 1987, που χρονολογείται η πρώτη ανασκαφή στην περιοχή, κάποια από τα πρώτα βασικά ερωτήματα της έρευνας.
Η παλαιότερη επιφανειακή έρευνα σε οικισμούς της περιοχής και στα ρέματα που κατεβαίνουν από τα γύρω βουνά, κατέγραψε ενδιαφέροντα στοιχεία, όπως η χρήση άμμου στην οικοδομική δραστηριότητα των νεολιθικών κατοίκων, που υποδήλωνε την παρουσία ρεμάτων δίπλα ή σε μικρή απόσταση από τους οικισμούς και το διαφορετικό φυσικό περιβάλλον κατά την προϊστορική περίοδο. Ο πυθμένας της λεκάνης δηλαδή ήταν ανάγλυφος και όχι επίπεδος όπως είναι σήμερα. Η υπόθεση αυτή, επιβεβαιώθηκε το 2009, με την αποκάλυψη στον Κλείτο, ενός ρέματος που οριοθετούσε τον μικρότερο και νεότερο από τους δύο οικισμούς. Υπό διερεύνηση ωστόσο παραμένει ακόμα ο χρόνος και τρόπος σχηματισμού του έλους, καθώς τα ανασκαφικά δεδομένα υποδηλώνουν την πιθανή ύπαρξη μικρών ελωδών σχηματισμών ήδη από τη νεότερη νεολιθική, από το 5500 π.Χ.
Επομένως, το πιθανότερο είναι πως η λίμνη δεν αποτέλεσε το λόγο μείωσης του πληθυσμού, όπως και ότι ο σχηματισμός της δεν οφείλεται, αποκλειστικά τουλάχιστον, σε ανθρώπινη παρέμβαση, σε αποψίλωση δηλαδή που προκάλεσε φράξιμο των στομίων των ρεμάτων από φερτές επιχώσεις και συγκέντρωση υδάτων. Οι αιτίες θα πρέπει να αναζητηθούν αλλού, ίσως σε μια ευρύτερη κλιματική αλλαγή, από τα μέσα της 2ης π.Χ. χιλιετίας, όπως υποστηρίζουν κάποιοι μελετητές, και υποδηλώνουν τα στοιχεία από την κοιλάδα του μέσου ρου του Αλιάκμονα (Πολεμίστρα Αιανής).
Αυτό που ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΣΗΜΕΡΑ όμως στην Κίτρινη Λίμνη και γενικότερα στο νομό Κοζάνης, με την εκτεταμένη εξορυκτική δραστηριότητα, τις τεχνητές λίμνες, και τα τρία τελευταία χρόνια με τα εκτεταμένα έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, που έχουν ως στόχο την κάλυψη των αναγκών της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας, και το οποίο τη διαφοροποιεί από τις προηγούμενες χιλιετίες, είναι η ΑΛΛΑΓΗ στην ΚΛΙΜΑΚΑ της ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ.
Αυτό, σε συνδυασμό και με το μικρό χρονικό διάστημα εφαρμογής της, λόγω και της ανάπτυξης της τεχνολογίας, δεν επιτρέπει εύκολα, ούτε στο περιβάλλον ούτε στις κοινωνίες, την απορρόφηση των αλλαγών και την προσαρμογή τους σ’ αυτές. Η μορφή του φυσικού και ανθρωπογενούς τοπίου έχει αλλάξει ριζικά και οριστικά, και παρά την υποβάθμιση της ποιότητας ζωής οι τοπικές κοινωνίες αποδέχονται το γεγονός, προτάσσοντας πάντα την ανάγκη της επιβίωσης.
Σε κάθε περίπτωση, το ΜΕΛΛΟΝ του ΦΥΣΙΚΟΥ και ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΟΥΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ εναπόκειται στον ΑΝΘΡΩΠΟ και στις ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ του. Η στροφή προς Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας αποτελεί αναμφίβολα ένα πρώτο θετικό βήμα, μόνο όμως εάν υιοθετήσει ως ΜΕΤΡΟ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ._
Α. Χ.-Μ.
(Σημ.: Το κείμενο αποτελεί μέρος αδημοσίευτης ανακοίνωσης της Α. Χονδρογιάννη-Μετόκη, με τίτλο «Φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον στη γεωλογική λεκάνη Κοζάνης – Πτολεμαΐδας: Πολιτισμικές – κοινωνικές – οικονομικές διαστάσεις», στο επιστημονικό συνέδριο «Φως και Αρχαιότητες» που συνδιοργάνωσαν το 2016 η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κοζάνης και η ΔΕΗ Α.Ε. Σχετική βιβλιογραφία μπορείτε να αναζητήσετε σε ηλεκτρονική δημοσίευση της ίδιας, στον παρακάτω σύνδεσμο: https://www.archaiologia.gr/blog/2015/09/07
