Οι ανασκαφές στους νεολιθικούς οικισμούς της Κίτρινης Λίμνης και γενικότερα του νομού Κοζάνης, έφεραν στο φως εκατοντάδες κοσμήματα της νεολιθικής εποχής. Κυριαρχούν οι χάντρες και ακολουθούν τα περίαπτα, τα βραχιόλια, τα κουμπιά και άλλα. Συνηθέστερο υλικό, κατά τις πρώιμες νεολιθικές περιόδους (6.500-5.500 π.Χ.), είναι ο λίθος. Επιλέγονται συνήθως ντόπιας προέλευσης λίθοι με εντυπωσιακά χρώματα, αλλά και το οπάλιο (ένα είδος λευκού μαρμάρου).
Στη συνέχεια (5.500-3.000 π.Χ.), κυριαρχούν τα κοσμήματα από το θαλασσινό ΟΣΤΡΕΟ σπονδύλος (Spondylus), τα οποία φτάνουν στην περιοχή μέσω ενός εκτεταμένου δικτύου εμπορικών ανταλλαγών. Το εμπόριο του σπονδύλου αναπτύσσεται κυρίως σε αυτή την περίοδο, παρόλο που υπάρχουν και παλαιότερα ευρήματα. Η πηγή προέλευσής του θα πρέπει να συνδεθεί με το βόρειο Αιγαίο, με πιθανά κέντρα κατασκευής και διακίνησης το Διμήνι της Θεσσαλίας και τον Μακρύγιαλο Πιερίας.
Λίγο μετά το 4.700 π.Χ. εμφανίζονται στους οικισμούς της Κίτρινης Λίμνης ΧΡΥΣΑ ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ. Μέχρι σήμερα έχουν βρεθεί επτά συνολικά αντικείμενα (πέντε τμήματα κοσμημάτων και ένα ολόκληρο δακτυλιόσχημο περίαπτο από το Μεγάλο Νησί Γαλάνης και δύο από τον Κλείτο), που αποτελούν τα μοναδικά έως τώρα γνωστά νεολιθικά χρυσά από το νομό Κοζάνης. Όλα ανήκουν σε γνωστούς τύπους κοσμημάτων, με ανάλογα παραδείγματα στον Ελλαδικό και Βαλκανικό χώρο. Κάποια από αυτά εκτίθενται στην Αρχαιολογική Συλλογή Κοζάνης.
Τα χρυσά της τελικής νεολιθικής περιόδου της Κίτρινης Λίμνης αποτελούν αντικείμενα ενός εκτεταμένου δικτύου εμπορικών ανταλλαγών. Τα ΑΝΤΑΛΛΑΚΤΙΚΑ αυτά ΔΙΚΤΥΑ θεωρούνται τα ίδια με αυτά που εμπλέκονται στη διακίνηση κοσμημάτων από σπονδύλο. Η προέλευση της πρώτης ύλης δεν έχει προσδιοριστεί μέχρι σήμερα. Η κοντινότερη πηγή είναι τα Σέρβια, ενώ πολλές πηγές είναι γνωστές στην Κεντρική Μακεδονία.
Τα χρυσά νεολιθικά κοσμήματα αποτελούν αντικείμενα με ιδιαίτερη κοινωνική και οικονομική σημασία, αδιαμφισβήτητα σύμβολα πλούτου και κοινωνικού γοήτρου. Συναντώνται σε όλη τη νοτιοανατολική Ευρώπη, σε οικιστικά και κυρίως ταφικά σύνολα, με ιδιαίτερα μεγάλη συγκέντρωση στις νεκροπόλεις της βορειοανατολικής Βουλγαρίας, άνισα κατανεμημένα μεταξύ των τάφων, υποδηλώνοντας ταξικές κοινωνίες.
Στο Μεγάλο Νησί Γαλάνης παρατηρείται αυξημένη παρουσία χρυσών κοσμημάτων, σε σχέση με τους υπόλοιπους σύγχρονους ανασκαμμένους σε έκταση οικισμούς της Κίτρινης Λίμνης, αλλά και τους οικισμούς της κοιλάδας του Αλιάκμονα. Παράλληλα, η ταφική χρήση τους, που μαρτυρείται από τις ταφές καύσεων της Τούμπας Κρεμαστής Κοιλάδας (αρχές της 5ης π.Χ. χιλιετίας), με μεγάλη συγκέντρωση χαντρών σπονδύλου (286 -κτερίσματα παιδικών ταφών), υποδηλώνει πιθανή ιδεολογική ομοιότητα με τα Βαλκάνια, καθώς στον ελλαδικό χώρο τα κοσμήματα προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από οικιστικά σύνολα.
Σε κάθε περίπτωση, βέβαιη θα πρέπει να θεωρηθεί για το νομό Κοζάνης και την ευρύτερη περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας η αντιμετώπιση του Spondylus ως «εξωτικού» υλικού, όπως συμβαίνει στα Βαλκάνια και στη Δυτική Ευρώπη.
Τα παραπάνω δεδομένα καθιστούν τους οικισμούς της λεκάνης της Κίτρινης Λίμνης, μιας κλειστής γεωμορφολογικά περιοχής, σημαντικό προορισμό «εξωτικών» αγαθών με προέλευση από το βόρειο Αιγαίο, πιθανόν και τη βορειοανατολική Βουλγαρία, σημαντικό κρίκο στην αλυσίδα του εκτεταμένου δικτύου ανταλλαγών κατά τη νεότερη και τελική νεολιθική, περίοδο πυκνής κατοίκησης της περιοχής.
ΣΗΜ.: Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να αναζητήσετε και διαδικτυακά, αλλά και σε σχετικά δημοσιευμένα ή υπό δημοσίευση άρθρα της Α. Χονδρογιάννη-Μετόκη.
Α. Χ.-Μ.
