Γράφει ο Δημοσιογράφος Ι. Ζήρας Δ/της της εφημερίδας ΦΩΣ της Θεσσαλονίκης, που επισκέφτηκε την Κοζάνη τις απόκριες το 1938 ,είχε κρύο τσουχτερό -15 βαθμούς. Την εφημερίδα που δημοσίευση την έχω στο αρχείο μου. Την ίδια εποχή ήρθε στην Κοζάνη και ένας άλλος Δημοσιογράφος ο Σταμ.Στάμ . Δ/νής τη εφημερίδας ΕΜΠΡΟΣ των Αθηνών. Η σύζυγος του Ι. Ζήρα ήταν Κοζανίτισσα κόρη του Δημάρχου της απελευθέρωσης το 1912 Νικολάου Αρμενούλη ονόματι Μαρίκα, εργαζόταν στο Διοικητήριο της Θεσσαλονίκης. Έρχόνταν στην Κοζάνη τις μεγάλες γιορτές. Είχε σύγαμπρο τον Μανώλη Παπαδέλη, που είχε το Ραφείο ΣΜΑΡΤ, στον πεζόδρομο, η γυναίκα του ήταν αδελφή της Μαρίκας κόρη κι αυτή του Δημάρχου Ν. Αρμενούλη, Ελευθερία- Λίτσα καθηγήτρια φιλόλογος. Ο Ζήρας έγραψε πολλά πάρα πολλά γεγονότα των απόκρεω , τραγούδια και άλλα σατιρικά . Θα περιοριστώ στην εισαγωγή και στο «Γάμο του ΨΕΚΑ» με τα επακόλουθα.
Χάρις στην πρωτοβουλία του Δήμου Κοζάνης ανεβίωσαν από της Κυριακής τα παληά Καρναβάλια, εύθυμη Λαϊκή Μούσα: Μια σειρά από ωραία παληά τραγούδια και οι εύθυμες παραδόσεις του πληού καιρού, αυτές που με λαχτάρα αναθυμούνται οι παληοί Κοζανίτες Διατηρείται η γραφή της εποχής. Το καταρτισθέν πρόγραμμα περιελάμβανε αμφιέσεων αρμάτων, ευθύμων ομάδων, κέντρων διασκεδάσεων, Φανών, και των καλλιτέρων παληών αποκριάτικων τραγουδιών Τι είναι αυτά τα περίφημα παληά Κοζανίτικα Καρναβάλια που χαλούσαν κόσμο και ξεσήκωναν όχι μόνο τους ξενητεμένους Κοζανίτας και Δυτικομακεδόνες για να πάνε να δουν, αλλά και άλλο κόσμο από όλες τες Μακεδονικές Πόλεις. Μια ατέλειωτη σειρά από συνεχείς διασκεδάσεις, τραγούδια ,χορούς υπαίθριους, σάτιρες καυστικές, μεταμφιέσεις που προκαλούσαν τρόμο και από διάφορα παιγνίδια. Για τις γιορτές αυτές γράφει ο σοφός Κοζανίτης Χαρίσιος Μεγδάνης στο Βιβλίο του «Ελληνικόν Έθνος» (1812).
Μετά έρχονται τα κυρίως καρναβάλια, τα οποία είχαν φθάσει στο ζενίθ από το 1900- 1906. Τα καρναβάλια της τότε εποχής αποτελούσαν ολόκληρους θεατρικάς παραστάσεις. Εγίνοντο λ.χ. αναπαραστάσεις της Γενοβέφας μέσα στο δάσος με το ελάφι της, των αγρίων με την ωραίαν αιχμάλωτον, με βασιλέα των αγρίων τον επιζώντα Θωμάν ήΤσώμον Ιωαννίδην, της ανακαλύψεως της Αμερικής, των Σπαρτιατών με τα ηρωικά των κατορθώματα, του περίφημου «σιδηροδρόμου» όπως τον εφαντάζοντο τότε, που ούτε καν τον είχαν ιδεί οι σατυρίζοντες αυτόν κλπ. Ακόμη εγίνοντο και αναπαραστάσεις γάμων, που όποιος δεν θυμόταν ότι ήτο Αποκρηά, τους έπαιρνε για αληθινούς…Εδώ μου αφηγήθησαν και ένα σχετικό περιστατικό που το θυμούνται οι Κοζανίται και ξεκαρδίζονται στα γέλια. Πρόκειται περί του γάμου του Ψέκα,. Που αγαπούσε τρελλά εδώ και 40-45 χρόνια πριν, την όμορφη Βασίλω – πεθαμένοι κι’ οι δυο τώρα – πλήν η κοπέλα με κανένα λόγο δεν ήθελε τον Ψέκα για άνδρα της. Τις Αποκρηές της χρονιάς εκείνης, που όλα τα αστεία ήσαν άκακα και αι παρεξηγήσεις άγνωστες την εποχήν αυτήν, οι πρόκριτοι της Κοζάνης απεφάσισαν να παίξουν ένα παιγνίδι στον Ψέκαν. Τον κάλεσαν λοιπόν και του είπαν πως το κορίτσι μετάνοιωσε και κλαίει κι’ αν δεν τον πάρη για άνδρα της θα σκοτωθεί. Έτσι, ο γάμος ωρίστηκε για το μεγάλο καρναβάλι, χωρίς ο Ψέκας να καταλάβη το χωρατό. Το απόγευμα απάνω από 300 καλεσμένοι ένδυσαν έναν άνδρα με γυναικεία νυφικά, τον σκέπασαν με πυκνό πέπλο και τον παρουσίασαν στον Ψέκα για τη Βασίλω. Ήταν τότε το έθιμο οι νύφες να σκεπάζωνται με πυκνό πέπλο, το οποίον ανεσήκωναν μετά την στέψι, στο σπίτι του γαμπρού. Στην πλατεία, μπρος στην εκκλησιά, επερίμενε άπειρο πλήθος, που ήξερε πως θα γινόταν ο ψεύτικος γάμος του Ψέκα. Βρήκαν ως αφορμή ότι η εκκλησία δεν χωράει τόσο κόσμον και είπαν ότι θα γίνει η στέψις στην πλατεία. Οι ψεύτικοι (μετημφιεσμένοι) παπάδες ήσαν έτοιμοι και η τελετή του γάμου έγινε σαν αληθινή μέσα σε ακράτητα γέλοια.Ο γαμπρός καμάρωνε «σαν σκεπάρι γύφτικο», ενώ η «νύφη» κρατούσε την κοιλιά τη από τα πολλά τα γελοία. Όταν ετελείωσε το μυστήριον, ο κόσμος επήρε τον γαμπρό και την «νύφη» και εγύρισαν όλα τα σπίτια για να «φιλήση χέρι» ο γαμπρός, όπως ήταν τότε ο έθιμο. Εννοείται ότι στο κάθε σπίτι εκερνούσαν κρασιά και μεζέδες.Και έτσι, όταν ο γαμπρός έφθασε στο δικό του, ήταν τύφλα στο μεθύσι.Τότε εξεσκέπασαν την νύφη και παρουσιάσθη αντί της Βασίλως ένας άνδρας με δυο πήχες μουστάκια. .Την άλλη ημέρα ο Ψέκας έσκασε από το κακό του και σε λίγες ημέρες όλη η Κοζάνη τον συνώδεψε το δύστυχο στο νεκροταφείο…
Ας πάρωμε τώρα τα καρναβάλια της παληάς Κοζάνης, που προσεπάθησεν η οργανωτική επιτροπή να τα αναβιώση, πράγμα το οποίον και επέτυχε, διότι εύρε συνεπίκουρον αλόκληρον τον λαόν της Κοζάνης. Κατά τας αφηγήσεις του αγαπητού φίλου και εκλεκτού λογοτέχνου δικηγόρου κ. Τσιτσελίκη,
Αυτά με λίγα λόγια είναι τα περίφημα καρναβάλια της παληάς Κοζάνης . Ας το ευχηθούμε κι εμείς γιατί η λαογραφία μας πολλά θα έχη να ωφεληθή από την ωραίαν αυτήν προσπάθεια.
Ι.Α.ΖΗΡΑΣ
Φωτογραφίες
- 1938 Δύο Κοζανίτες ντυμένοι υποδύονται το Σαρλό (Φιλώτας Ρεπανάς-γιος του Μακεδονομάχου και Ευτύχιος Σιάπαντας-τον συνάντησα το 1993 στη Μελβούρη της Αυστραλίας
