Υπάρχει εκτεταμένη έρευνα για το περιεχόμενο και την ανάκτηση ιχνοστοιχείων από την ιπτάμενη τέφρα λιγνιτικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, με ενεργό συμμετοχή της Ακαδημαϊκής Κοινότητας στη χώρα μας. Στο άρθρο περιγράφεται καινοτόμος προσέγγιση για την ανάκτηση Γαλλίου-Λιθίου-Σπανίων γαιών (Ga-Li-REE) από τα λιγνιτικά κοιτάσματα Φλώρινας, πριν από την καύση του λιγνίτη. Πρόκειται για ανάκτηση χαμηλού κόστους με ασθενή οξέα από τα «στείρα» ενδιάμεσα των λιγνιτικών κοιτασμάτων, αλλά και από τα υπερκείμενα αυτών δεδομένου ότι η περιοχή περιβάλλεται από πετρώματα του υποβάθρου με αυξημένη περιεκτικότητα σε Ga-Li-REE. Η Βουλγαρία έχει ήδη αναλάβει ερευνητική δραστηριότητα στην ίδια κατεύθυνση.
Εισαγωγή
Η Ελλάδα διαθέτει στη Δυτική Μακεδονία δύο λεκάνες του Πελαγονικού καλύμματος ευνοϊκές για μεταλλοφορία σπανίων γαιών, το δυναμικό των οποίων έχει υποτιμηθεί μέχρι σήμερα. Πρόκειται για τη Λεκάνη της Αλμωπίας, ανατολικά του όρους Βόρα και τη λεκάνη Φλώρινας ανάμεσα στα όρη Βόρα και Βαρνούντα. Κοινό χαρακτηριστικό τους ότι οι ορεινοί όγκοι διαθέτουν μητρικά πετρώματα (πρωτόλιθους), με συγκριτικά υψηλό περιεχόμενο σπανίων γαιών που προέχονται από το βαθύτερο μανδύα, κάτω από το φλοιό της γης.
Στη λεκάνη Αλμωπίας πρόκειται για τα ηφαιστειακά πετρώματα στη μετάβαση Μειοκαίνου-Πλειοκαίνου, λάβες με στοιχεία σπανίων γαιών από τον μανδύα που εκχύθηκαν στον ελληνικό χώρο πριν από έξι έως δυο εκατομμύρια χρόνια. Η λεκάνη συνδυάζει το πλεονέκτημα ότι συνυπάρχουν οφιολιθικά πετρώματα, η εξαλλοίωση των οποίων προσφέρει αργιλικά ιζήματα κατάλληλα για τη δέσμευση-φιλοξενία ιόντων σπανίων γαιών. Η λεκάνη Αλμωπίας δεν έχει ερευνηθεί για σπάνιες γαίες, πέραν της ηφαιστειολογικής μελέτης Βουγιουκαλάκη (2002) στην οποία συμπεριλαμβάνονται αναλύσεις σπανίων γαιών στους ηφαιστείτες.
Η Λεκάνη Φλώρινας, έκτασης περίπου 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων, αναπτύσσεται μεταξύ του όρους Βόρα (Καϊμακτσαλάν) στα ανατολικά και Βέρνο (Βίτσι) στα δυτικά, το οποίο αποτελεί τη νοτιοανατολική συνέχεια του όρους Βαρνούντα (Περιστεριού). Το ορεινό ανάγλυφο εκατέρωθεν καταλαμβάνεται από παλαιά γρανιτικά πετρώματα, με συνοδά ορυκτά σπανίων γαιών και έχει μελετηθεί γεωλογικά από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο. Στο παρελθόν έχει ερευνηθεί με επιτυχία για ραδιενεργά στοιχεία από το ΙΓΜΕ. Σε έκθεση του Γεωλόγου Δρος Βέκιου περιγράφονται στη Φλώρινα δύο σημαντικές συγκεντρώσεις ραδιενεργών στη Παπαδιά και την Πιπερίτσα και ένα δυνητικό κοίτασμα στη Μικρή Πρέσπα. Το λιγνιτικό κοίτασμα Αχλάδας στη λεκάνη της Φλώρινας και η τέφρα του είναι αντικείμενο εργαστηριακών ερευνών της Σχολής Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου της Κρήτης, ιδιαίτερα για την ανάκτηση λιθίου.
Στη ΒΑ περιοχή της λεκάνης Φλώρινας από τις αρχές του εικοστού αιώνα έχει αναπτυχθεί μεταλλευτική δραστηριότητα για την εκμετάλλευση των υψηλής σχετικά θερμογόνου δύναμης λιγνιτικών κοιτασμάτων Αχλάδας, Μελίτης, Λόφου, Κλειδίου, Βεύης, η οποία κορυφώθηκε με τη λειτουργία του λιγνιτικού σταθμού Μελίτης από το 2003, αλλά διακόπηκε το 2025 με την εγκατάλειψη του λιγνιτικού σταθμού και την συνεχιζόμενη εξαγωγή του λιγνίτη Αχλάδας στη Βόρειο Μακεδονία. Το κοίτασμα Αχλάδας έχει ενδιαφέρον επίσης Γάλλιο και Σπάνιες Γαίες όπως προκύπτει βάσει εργαστηριακών ερευνών του Πολυτεχνείου Κρήτης και του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου.
Στρωματογραφικές παρατηρήσεις για το κοίτασμα της Αχλάδας
Ο λιγνίτης της Αχλάδας σχηματίστηκε πριν μερικά εκατομμύρια χρόνια, στη μετάβαση Μειοκαίνου – Πλειοκαίνου, σε ποτάμιο περιβάλλον, ενός μαιανδρικού ποτάμιου συστήματος κατά τη διάρκεια περιόδων πλημμύρας· ως εκ τούτου, είναι εμπλουτισμένος σε ανόργανη ύλη και παρουσιάζει σχετικά υψηλές τιμές τέφρας. Συμπεραίνεται εναλλαγή περιβάλλοντος βάλτου με καλαμιώνες και δασώδους βάλτου (Koukouzas et al. 2010), όπως φαίνεται σχηματικά στην Εικόνα.
Σχηματική παράσταση του περιβάλλοντος απόθεσης του λιγνιτικού κοιτάσματος Αχλάδας, στο τέλμα που διαμορφώνει το λοφώδες ανάγλυφο (Oikonomopoulos et al. 2007).
Οι Oikonomopoulos et al. 2008 μελέτησαν το περιβάλλον απόθεσης, την πετρογραφία και την ορυκτολογική σύσταση σε εύρος δέκα μέτρων της στρωματογραφίας. Τα λιγνιτικά στρώματα εναλλάσσονται με αργίλους, μάργες ή αργιλούχους λιγνίτες .Η ορυκτολογική μελέτη των ανόργανων ενδιάμεσων οριζόντων στα λιγνιτικά στρώματα της Αχλάδας έδειξε ότι επικρατούν τα αργιλικά ορυκτά ιλίτης και καολινίτης, ενώ απουσιάζουν σμηκτίτες. Το παλαιοπεριβάλλον της ευρύτερης περιοχής αποτελούσε μια ενεργή λιγνιτοφόρο ζώνη, η οποία πλημμύριζε περιοδικά, κατά μήκος ενός συστήματος ελικοειδών ποταμών.
Οι συνθήκες αυτές είχαν ως αποτέλεσμα την πυκνή εναλλαγή στρωμάτων λιγνίτη και αργίλου, κυμαινόμενου πάχους των αργιλομαργαϊκών από 10 εκατοστά μέχρι ένα μέτρο συνήθως, αλλά έως και τρία μέτρα σε ακραίες περιπτώσεις, όπως φαίνεται από τη λεπτομερή περιγραφή πυρήνων γεωτρήσεων από τον Αναστασίου.
Οι σμηκτίτες, φυλλοπυριτικά αργιλικά ορυκτά μεταξύ των οποίων και ο μοντμοριλλονίτης, έχουν την τάση να διογκώνονται με την απορρόφηση νερού και είναι ακατάλληλα για κεραμική, γι’ αυτό και η έμφαση στην απουσία τους, όταν το αντικείμενο είναι η άργιλος κεραμοποιίας. Αντίθετα όμως προσφέρονται για τη φιλοξενία στο κρυσταλλικό τους πλέγμα σπανίων γαιών και από τη σκοπιά αυτή έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Οι Koukouzas et al. 2009, αξιολόγησαν την ορυκτολογία των λιγνιτών και ενδιαμέσων στρωμάτων Αχλάδας και επιβεβαιώνουν τη συμμετοχή σμηκτιτών στα λιγνιτικά στρώματα.
Οι Oikonomopoulos et al. 2016 μελέτησαν την ορυκτολογική σύσταση των ενδιαμέσων στρωμάτων στα κοιτάσματα λιγνίτη των Λόφων Φλώρινας και συμπεραίνουν ομοιότητες με τα ενδιάμεσα Αχλάδας. Και πάλι διαπιστώνουν την απουσία σμηκτιτών.
Θα φανεί περίεργο, αλλά οι φαινομενικά διαφορετικές απόψεις είναι συμβατές, γιατί αντιστοιχούν σε διαφορετικές συνθήκες απόθεσης. Το ανόργανο υλικό των λιγνιτών σχηματίσθηκε σε ήρεμες συνθήκες τέλματος, ενώ τα αργιλικά στρώματα μεγάλου πάχους αποτέθηκαν σε πλημμυρικές συνθήκες.
Γεωλογική Προέλευση Ga-Li-REE στη ΒΑ Λεκάνη Φλώρινας
Οι εμφανίσεις ραδιενεργών ορυκτών Παπαδιάς και Πιπερίτσας συνδέονται έμμεσα με το γρανιτογνεύσιο του Βόρα. Οι Αυγερινός, Κίλιας, Κορωναίος, και Μουντράκης, δημοσίευσαν το 2004 μελέτη για τη γένεση και τη δομή των γρανιτοειδών πετρωμάτων του Βόρα και αναφέρουν ως πρωτογενή συνοδά ορυκτά τιτανίτη, απατίτη, αλλανίτη και ζιρκόνιο, ορυκτά γνωστά ως φορείς ουρανίου, θορίου, αλλά και σπανίων γαιών. Τα μονζονιτικά εγκλείσματα, γνωστά και από τον Βαρνούντα (Koroneos), απαντούν και στο Βόρα με τα παραπάνω συνοδά ορυκτά επίσης. Τα εγκλείσματα πλούσια στα παραπάνω ορυκτά είναι διάσπαρτα και μικρών διαστάσεων ώστε να είναι εκμεταλλεύσιμα επί τόπου. Χάρις στη διάβρωση και τη χημική αποσάθρωση τα στοιχεία που μας ενδιαφέρουν (ραδιενεργά, σπάνιες γαίες, λίθιο και γάλλιο) μεταναστεύουν και συγκεντρώνονται σε προσχωσιγενή πετρώματα στην ευρύτερη περιοχή και όχι μόνο στα λιγνιτικά πεδία.
Ιχνοστοιχεία στο κοίτασμα Αχλάδας
Στον ίδιο το γρανίτη στο Βέρνο υπάρχουν θέσεις ενδιαφέροντος στον παραμεθόριους οικισμούς Κρατερό και Ακρίτας. Στον Ακρίτα και βόρειο-ανατολικά, αναπτύσσεται η περιοχή Κοκκινόχωμα, μεταξύ χειμάρρων, η οποία καταλαμβάνεται από χερσαίες αναβαθμίδες. Το τοπωνύμιο παραπέμπει σε σχηματισμούς λατεριτικής φύσεως, οι οποίες είναι εύκολο να ερευνηθούν με ραδιομετρήσεις και επιφανειακή δειγματοληψία.
Στο Βόρα, στα Καλύβια Παπαδιάς και στον Άγιο Νικόλαο, επάνω στο πιθανώς προ-παλαιοζωϊκό κρυσταλλικό υπόβαθρο απαντούν τοπικές ελουβιακές αποθέσεις από την εξαλλοίωση του υποβάθρου. Σε σημαντική έκταση, εκατέρωθεν του Γεροπόταμου-Παλαιού Ρέματος, από την Άνω Αχλάδα μέχρι τη Μελίτη, εκτείνονται Μέσο-Πλειστοκαινικά στρώματα με κροκαλοπαγή, ψαμμίτες, άμμοι και κοκκινοχώματα. Τα τελευταία είναι ένας ακόμη ερευνητέος στόχος που εκτείνεται νοτιοανατολικά της Φλώρινας, μεταξύ των οικισμών Αμμοχώρι και Πέρασμα.
Η παρουσία λιθίου, Γαλλίου και σπανίων γαιών τεκμηριώνεται από τη διατριβή του Αναστασίου, ο οποίος μελέτησε δεκατρία δείγματα λιγνίτη του λιγνιτικού κοιτάσματος Αχλάδας από δέκα γεωτρήσεις, τόσον του λιγνίτη, όσον και του προϊόντος εργαστηριακής τεφροποίησης αυτού και προσδιόρισε την περιεκτικότητα σε γάλλιο, λίθιο και σπάνιες γαίες (Πίνακας 1). Βάσει αυτών συμπεραίνει ότι τα δείγματα λιγνίτη Αχλάδας είναι εμπλουτισμένα σε σχέση με ένα τυπικό κοίτασμα λιγνίτη σε μια σειρά από μέταλλα, μεταξύ των οποίων σκάνιο, γάλλιο, νεοδύμιο και ουράνιο. Στον Πίνακα 1 συνοψίζονται η ελάχιστη, μέγιστη και μέση τιμή κατά στοιχείο των αναλύσεων Αναστασίου και για σύγκριση στη προτελευταία στήλη οι μέσες τιμές αναλύσεων Πιπερίτσας από την έκθεση Βέκιου και στη τελευταία στήλη η μέση τιμή στο φλοιό, σύμφωνα με τη Γεωλογική Υπηρεσία της Αμερικής (USGS, Rare Earth Elements. https://pubs.usgs.gov/pp/1802/o/pp1802o.pdf).
Είναι σημαντικό ότι οι περιεκτικότητες λιθίου του Αναστασίου είναι σημαντικά χαμηλότερες από αυτές του Πολυτεχνείου Κρήτης (256 ppm), ένδειξη ότι η εκχύλιση των δειγμάτων που ανέλυσε δεν είναι ικανοποιητική. Το ίδιο ισχύει επίσης για το λανθάνιο και το δημήτριο για τα οποία οι αναλύσεις του Πολυτεχνείου Κρήτης έδωσαν 79 και 151 ppm αντίστοιχα. Γι’ αυτό θεωρούμε τις αναλύσεις Αναστασίου χρήσιμες, αλλά ενδεικτικές.
| ΠΙΝΑΚΑΣ 1 | |||||
| Αναλύσεις Κ. Αναστασίου | Πιπερίτσα (Βέκιος) | Μέση συγκέντρωση στο φλοιό, ppm | |||
| Στοιχείο | Περιεκτικότητα σε ppm: τέφρας (λιγνίτη) | ||||
| Ελάχιστο | Μέγιστο | Μέση τιμή | Μέση τιμή | ||
| Li (Λίθιο) | 19,27 (4,09) | 64,95 (40,29) | 39,54 (14,55) | ||
| Ga (Γαλλιο) | 20,76 (2,83) | 43,74 (24,54) | 32,18 (11,50) | ||
| Ce (Δημήτριο) | 62,79 (9,01) | 201,17 | 66.5 | ||
| Er (Έρβιο) | 0,31 (0,64) | 4,11 (1,44) | 2,52 (1,13) | 3.5 | |
| Eu (Ευρώπιο) | 0,34 (0,039) | 1,60 (059) | 1,02 (0,41) | 2,78 | 2.0 |
| Gd (Γαδολίνιο) | 0,08 (0,43) | 8,48 (2,71) | 4,67 (2,06) | 6.2 | |
| La (Λανθάνιο) | 58,97(2,27) | 116,33 | 39 | ||
| Lu (Λουτέτσιο) | 0,06 (0,11) | 0,71 (0,23) | 0,42 (0,18) | 1,30 | 0.8 |
| Nd (Νεοδύμιο) | 0,08 (4,13) | 40,71 (13,81) | 18,31(9,04) | 84,58 | 41.5 |
| Pr (Πρασεοδύμιο) | 0,06 (0,69) | 9,79 (3,45) | 4,89 (2,30) | 9.2 | |
| Sm (Σαμάριο) | 0,08 (0,43) | 7,61 (2,86) | 4,16 (1,85) | 14,33 | 7.05 |
| Sc (Σκάνδιο) | 35,58 (22,70) | 70,51 (42,33) | 48,04 (32,03) | ||
| Tb (Τέρβιο) | 0,24 (0,15) | 1,13 (0,44) | 0,74 (0,32) | 2,87 | 1.2 |
| Tm (Θούλιο) | 0,07 (0,09) | 0,59 (0,21) | 0,38 (0,16) | 0.52 | |
| Y (Ύττριο) | 0,33 (0,91) | 35,63 (11,38) | 19,62 (7,41) | 33 | |
| Yb (Υττερβιο) | 0,30 (0,09) | 4,10 (1,43) | 2,40 (1,02) | 8,68 | 3.2 |
Εργαστηριακές έρευνες Πολυτεχνείου Κρήτης
Η Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης έχει εκπονήσει μια σειρά διπλωματικών διατριβών για την αξιολόγηση ιχνοστοιχείων σε λιγνίτες της Ελλάδας και σε ιπτάμενη τέφρα λιγνιτικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής, καθώς και για την ανάκτησή τους. Οι περισσότερες εστιάζουν στο κοίτασμα της Αχλάδας, όπως φαίνεται στο θεματολόγιο στο Παράρτημα και έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον γιατί ανατέμνουν βασικά ερωτήματα, όπως:
- Η σύνδεση των στοιχείων ενδιαφέροντος με την οργανική ή την ανόργανη φάση.
- Η ορυκτολογία της ιπτάμενης τέφρας, με προσδιορισμό των κρυσταλλικών συστατικών και της αναλογίας της άμορφης μάζας.
- Η απόδοση εκχύλισης με οξέα διαφορετικής ισχύος.
- Η διερεύνηση της περιεκτικότητας και ανάκτησης λιθίου.
Είναι σαφές ότι τα ιχνοστοιχεία ενδιαφέροντος συνδέονται με την ανόργανη φάση και δεσμεύονται στην υαλώδη μάζα. Από την ορυκτολογική σύσταση της ιπτάμενης τέφρας απουσιάζουν καολινίτης, ιλίτης και μοντμοριλονίτης γιατί προφανώς συνθέτουν τη υαλώδη μάζα. Πρόσφατη δημοσίευση από τους επιβλέποντες καθηγητές (Pentari et al. 2025) αναφέρεται ειδικότερα στο λίθιο. Σε δείγματα από διάφορες περιοχές η περιεκτικότητα λιθίου κυμαίνεται μεταξύ 80 και 256ppm, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως εμπλουτισμένη στην Αχλάδα σε σύγκριση με την τέφρα σε παγκόσμιο επίπεδο και σε σύγκριση με τον φλοιό της Γης. Η σχετικά υψηλή περιεκτικότητα σε Li (256 ppm Li ή 0,06 % κ.β. Li2O) που εντοπίστηκε στην ιπτάμενη τέφρα Αχλάδας είναι συγκρίσιμη με εκείνη κοιτασμάτων πηγματιτών που περιέχουν λίθιο και είναι βιομηχανικής σημασίας. Η ισχυρή θετική συσχέτιση μεταξύ της περιεκτικότητας σε Li και του άμορφου υλικού, σε συνδυασμό με την απουσία ανιχνεύσιμων φάσεων που περιέχουν λίθιο, υποδηλώνει ότι το λίθιο εντοπίζεται κυρίως εντός της άμορφης υαλώδους μήτρας.
Αυτή η ερμηνεία ενισχύεται περαιτέρω από τα πειράματα εκχύλισης και τις ορυκτολογικές αναλύσεις των υπολειμμάτων που προέκυψαν. Τα στοιχεία που προέκυψαν σε εργαστηριακή κλίμακα αναδεικνύουν τη δυνατότητα ανάκτησης λιθίου από τα εξεταζόμενα δείγματα ιπτάμενης τέφρας, ιδίως όταν χρησιμοποιείται HF ως μέσο έκπλυσης.
Σε νεότερη διπλωματική (Μπαλάσης και Τούντας, 2026) μελετήθηκαν δείγματα από ιπτάμενες τέφρες προερχόμενες από τους ατμοηλεκτρικούς σταθμούς Αγίου Δημητρίου, Αχλάδας και Σκοπίων (Βόρεια Μακεδονία). Το δείγμα της Αχλάδας περιέχει το μεγαλύτερο άμορφο ποσοστό, της τάξης του 67%, ενώ τα δείγματα των Σκοπίων και του Αγίου Δημητρίου περιέχουν 56% και 45% αντίστοιχα. Επιβεβαιώθηκε και πάλι η υπεροχή της Αχλάδας όσον αφορά το λίθιο.
Γενικό συμπέρασμα
Από τις εργαστηριακές δοκιμές του Πολυτεχνείου Κρήτης προκύπτει ένα σημαντικό συμπέρασμα. Το λίθιο, το γάλλιο και οι σπάνιες γαίες που εξετάστηκαν συνδέονται με τα ανόργανα υλικά των ενδιαμέσων στρωμάτων και όχι με το λιγνίτη, στον οποίο απλά συνυπάρχουν. Το συμπέρασμα αυτό εναρμονίζεται με το μοντέλο λιγνιτογένεσης σε ποταμιο-χειμαρρώδες περιβάλλον, και την τροφοδοσία με μεταλλοφόρα αργιλικά ορυκτά. Η αξιολόγηση αυτή μετατοπίζει πλέον το ενδιαφέρον από το λιγνίτη στα ενδιάμεσα «στείρα». Και ακόμη περισσότερο επεκτείνει το ενδιαφέρον στις αργιλικές αποθέσεις και πέραν του κοιτάσματος, γιατί στη διάρκεια πλημμυρικών περιόδων που αποθέτουν αργιλικά στρώματα στο λιγνιτικό πεδίο, τα αργιλικά ιζήματα μεταφέρονται και στην ευρύτερη περιοχή.
Συνεπώς, η δειγματοληψία δεν θα πρέπει να περιορίζεται στο λιγνιτικό πεδίο, ούτε μόνο στα λιγνιτικά ιζήματα. Ενδιαφέρουν επίσης τα επιφανειακά ιζήματα και ιδιαίτερα στα νότια περιθώρια της λεκάνης, όπου η τροφοδοσία αργίλων προέρχεται τόσο από το Βόρα, όσο και από το Βερνόν.
Νεότερες έρευνες σπανίων γαιών σε λιγνιτικά πεδία
Το μονοπώλιο της Κίνας και οι υψηλές τιμές των σπανίων γαιών έχει στρέψει το ενδιαφέρον μεταξύ άλλων στα λιγνιτικά πεδία, ακόμη και στα ύδατα των λιγνιτωρυχείων, όπως προκύπτει από σχετική βιβλιογραφία που συνοψίζεται στη συνέχεια.
Πανεπιστήμιο Νότιας Ντακότας
Έπειτα από τρία χρόνια έρευνας στο Πανεπιστήμιο South Dakota Mines, αναπτύχθηκε βιώσιμη μέθοδος για την εξαγωγή στοιχείων σπάνιων γαιών από τα απόβλητα ανθρακωρυχείων. Οι ερευνητές ανέπτυξαν μια καινοτόμο διαδικασία επεξεργασίας τριών σταδίων, η οποία ενσωματώνει φυσικές, χημικές και βιολογικές τεχνικές. Η διαδικασία ξεκινά με τη λειοτρίβηση πετρωμάτων, στη συνέχεια, χρησιμοποιούνται φιλικά προς το περιβάλλον χημικά μέσα για την εκχύλιση των στοιχείων σπάνιων γαιών, επιτυγχάνοντας επιλεκτική εξαγωγή. Στο τελικό στάδιο, μικροοργανισμοί απορροφούν τα διαλυμένα στοιχεία, συγκεντρώνοντάς τα ουσιαστικά στο εσωτερικό των ζωντανών κυττάρων τους.
Ομοσπονδιακοί αξιωματούχοι επισκέφθηκαν πρόσφατα την πιλοτική μονάδα επεξεργασίας σπανίων γαιών του Πανεπιστημίου της Βόρειας Dakota (UND), αναδεικνύοντας το αυξανόμενο εθνικό ενδιαφέρον για την εξόρυξη στοιχείων σπανίων γαιών, καθώς και γαλλίου και γερμανίου, από τα κοιτάσματα λιγνίτη της Dakota. Ωστόσο, επισημαίνεται ότι είναι ουσιαστική η διαφορά μεταξύ της ελπιδοφόρας έρευνας και της εμπορικής εφαρμογής.
Βουλγαρία
Η Bulgarian Energy Holding (BEH), η κρατική εταιρεία που διαχειρίζεται βασικά ενεργειακά περιουσιακά στοιχεία, και το Πανεπιστήμιο της Βόρειας Ντακότα (UND) υπέγραψαν μνημόνιο κατανόησης για τη διερεύνηση σύγχρονων τεχνολογιών ανάκτησης σπάνιων γαιών από τον λιγνίτη στο ορυχείο Maritsa Iztok. Τα επόμενα βήματα περιλαμβάνουν εκτεταμένες γεωλογικές μελέτες, νέα δειγματοληψία λιγνίτη από τη λεκάνη της Μαρίτσα (Maritsa Basin) και την εκπόνηση μελέτης σκοπιμότητας. Ο Υπουργός Ενέργειας, Zhecho Stankov δήλωσε: «Αυτή η επένδυση συνδυάζει τρία βασικά στοιχεία: πόρους, επιστήμη και τεχνολογία. Δημιουργεί νέες οικονομικές ευκαιρίες και μακροπρόθεσμες προοπτικές για μία από τις κεντρικές περιοχές της βουλγαρικής ενέργειας – τη λεκάνη της Μαρίτσα – διασφαλίζοντας παράλληλα χιλιάδες θέσεις εργασίας».
Σπάνιες Γαίες στα απορρίμματα εμπλουτισμού άνθρακα στο Καζακστάν
Τα υπολείμματα από την κατεργασία άνθρακα, του ορυχείου Abayskaya στο Καζακστάν, αξιολογήθηκαν ως πιθανή δευτερογενής πηγή κρίσιμων στοιχείων σπανίων γαιών. Η μελέτη έδειξε ότι συνδέονται κυρίως με το ανόργανο κλάσμα του άνθρακα. Κατά τη διαδικασία εμπλουτισμού, περίπου το 70% της τροφοδοσίας μεταφέρεται στα υπολείμματα της επίπλευσης. Οι συγκεντρώσεις των πολύτιμων στοιχείων στα υπολείμματα σε ppm είναι οι εξής : Li-65, Sc-16, Y-17, Yb-2,5, V-135 και Ti-2293. Οι τιμές αυτές θεωρούνται συγκρίσιμες με εκείνες ορισμένων πρωτογενών μεταλλευμάτων χαμηλής περιεκτικότητας. Για την εξαγωγή των στοιχείων σπανίων γαιών από τη σταθερή αργιλοπυριτική μάζα, δοκιμάστηκε με επιτυχία μια μέθοδος θερμοχημικής ενεργοποίησης με χρήση φθορίου και θειικού αμμωνίου.
ΗΠΑ
Στην Αμερική τα αποθέματα τέφρας είναι τεράστια, πράγμα που λειτουργεί ως κίνητρο για την αξιοποίησης τους. Η τέφρα άνθρακα περιέχει σπάνιες γαίες σε συγκεντρώσεις μεταξύ 80 και 1200 ppm, με μέσο όρο 400 ppm. Από το 1991, περίπου 1,5 δισεκατομμύριο τόνοι απορριμμάτων καύσης άνθρακα έχουν οδηγηθεί σε χώρους διάθεσης.
Αυστραλία
Ερευνητές στην Αυστραλία επιχειρούν να μετατρέψουν τα απορρίμματα εξόρυξης άνθρακα σε αλυσίδες εφοδιασμού στον τομέα της καθαρής ενέργειας και της άμυνας. Μελέτη, κατέδειξε ότι ορισμένες μορφές ιπτάμενης τέφρας άνθρακα περιέχουν και τα 17 στοιχεία των σπανίων γαιών. Οι ερευνητές ανέπτυξαν μέθοδο επιτυγχάνοντας ποσοστό ανάκτησης άνω του 90% και για τα 17 στοιχεία των σπανίων γαιών, όπως φάνηκε σε πιλοτικές δοκιμές.
Επίλογος
Στην Ελλάδα το Πελαγονικό κάλυμμα περιέχει πλουτωνίτες και ηφαιστείτες με ορυκτά που φιλοξενούν σπάνιες γαίες, στοιχεία τα οποία έχουν μεταναστεύσει σε δευτερογενείς αποθέσεις. Σημαντικές εμφανίσεις έχουν καταγραφεί στη Μικρή Πρέσπα και στη Λεκάνη της Φλώρινας, ενώ άλλες πιθανολογούνται στη Λεκάνη Αλμωπίας.
Σπάνιες γαίες έχουν μεταφερθεί από το μητρικό πέτρωμα στη θέση ιζηματογένεσης με αργιλικά ορυκτά με δύο τρόπους. Αφ’ ενός με προσρόφηση στην επιφάνεια ιλίτη ή καολινίτη ή αφ’ ετέρου με ένταξη στο κρυσταλλικό πλέγμα φυλλοπυριτικών ορυκτών, όπως ο μοντμοριλονίτης. Και στις δυο περιπτώσεις είναι εφικτή η εκχύλιση με ασθενή οξέα σε χαμηλές θερμοκρασίες και επομένως με χαμηλό κόστος. Στην ιπτάμενη τέφρα οι σπάνιες γαίες εγκλωβίζονται στην υαλώδη μάζα και η αποδέσμευσή τους είναι εφικτή με ισχυρά οξέα σε υψηλές θερμοκρασίες και μεγαλύτερο κόστος. Και αυτό γιατί η υαλώδης μάζα της τέφρας σχηματίζεται ακριβώς από τα αργιλικά ορυκτά, τα οποία είναι φορείς των ιχνοστοιχείων.
Από την άποψη αυτή επομένως πλεονεκτούν τα άψητα ανόργανα ιζήματα που είτε συμμετέχουν στην τροφοδοσία των σταθμών, είτε έχουν αποτεθεί σε σωρούς από προηγούμενες εργασίες, είτε παραμένουν ανεξόρυκτα στα υπερκείμενα στην ευρύτερη περιοχή των λιγνιτικών λεκανών. Το πλεονέκτημα ανάκτησης Ga-Li-REE στη λεκάνη Φλώρινας είναι ότι η ανάκτηση σπανίων γαιών μπορεί να συνδυαστεί με την εξόρυξη λιγνιτών, όπως το κοίτασμα της Αχλάδας ή με τον εμπλουτισμό σωρών απόθεσης στείρων.
Το Πολυτεχνείο Κρήτης μας έχει προσφέρει λύση και για τον εμπλουτισμό της τροφοδοσίας των λιγνιτικών σταθμών (Vamvuka, Galetakis, Kreona, Mantza and Vasileiou 2022). Ο εμπλουτισμός λιγνίτη συνδυάζεται άριστα με την ανάκτηση σπανίων γαιών στη Φλώρινα. Οι συνάδελφοι της Κρήτης μελέτησαν τεχνική Επιλεκτικής Μείωσης Κοκομετρίας σε τρία κοιτάσματα της Βόρειας Ελλάδας —στο Αμύνταιο, στο Νότιο Πεδίο και στην Αχλάδα— με σκοπό τη βελτίωση της ποιότητας του λιγνίτη μέσω της μείωσης της περιεκτικότητάς του σε ανόργανα συστατικά. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα κλάσματα που προέκυψαν από το πρώτο στάδιο θραύσης —με ποσοστό ανάκτησης μεταξύ 83% και 95%— παρουσίαζαν περιεκτικότητα σε τέφρα μειωμένη κατά 16,5–27% σε σύγκριση με την πρώτη ύλη. Τα αναβαθμισμένα αυτά κλάσματα θα μπορούσαν να αυξήσουν την ενεργειακή απόδοση των λιγνιτικών σταθμών (από 29 έως 30% σε 34% έως 36%), καθώς και να μειώσουν τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα έως και 29% —εκπομπές που προέρχονται από την αποσύνθεση των ανθρακικών ορυκτών που περιέχονται στον εξορυσσόμενο λιγνίτη. Ως εκ τούτου, το κόστος αγοράς δικαιωμάτων εκπομπής διοξειδίου του άνθρακα με τις τρέχουσες τιμές (~85€/MWh) θα μπορούσε να μειωθεί μέχρι και 25€/MWh.
Τα ανόργανα υλικά εμπλουτισμού λιγνίτη θα είναι κατάλληλα για άμεση τροφοδοσία της μονάδας ανάκτησης σπανίων γαιών και κατόπιν, χάρις στη μαργαϊκή τους σύσταση, μπορούν να αξιοποιηθούν στην τσιμεντοβιομηχανία.
Συντρέχουν επομένως ευνοϊκές προϋποθέσεις για την επαναλειτουργία του λιγνιτικού σταθμού Μελίτης σε συνδυασμό με μονάδα ανάκτησης των ιχνοστοιχείων λιθίου, γαλλίου και σπανίων γαιών. Είναι σαφές πλέον ότι η εξαγωγή λιγνίτη Αχλάδας στη Βόρεια Μακεδονία αποτελεί ουσιαστικά εξαγωγή πολυτίμων ιχνοστοιχείων.
Τέλος, εκφράζονται ευχαριστίες προς τους συναδέλφους Παύλο Βέκιο, Νίκο Κούκουζα και Άδωνι Φωτιάδη για την ανταλλαγή απόψεων.
Ο Ευστάθιος Χιώτης είναι Δρ. Μεταλλειολόγος Μηχανικός ΕΜΠ, Μηχανικός Πετρελαίων Imperial College, πρώην διευθυντής στη Δημόσια Επιχείρηση Πετρελαίων και στο Ινστιτούτο Γεωλογίας και Ερευνών Υπεδάφους. Στο άρθρο εκφράζει προσωπικές απόψεις.
https://independent.academia.edu/Chiotis
https://www.researchgate.net/profile/Eustathios_Chioti
https://energypress.gr/search-content?keys=%CE%A7%CE%B9%CF%8E%CF%84%CE%B7%CF%82
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ
Συναφείς διπλωματικές εργασίες Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων Πολυτεχνείου Κρήτης
- Γιάνναρη Φανή, 2021. “Ο λιγνίτης ως πηγή μετάλλων υψηλής τεχνολογίας. Τρόποι εμφάνισης και ανάκτηση Λανθανίου και Λιθίου”, Μεταπτυχιακή Διατριβή, Πολυτεχνείο Κρήτης: Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων, Χανιά, Ελλάς. Giannari_Fani_MSc_2021.pdf (1.71 MB)
- Σταματούλη Γεωργία, 2023. “Μέταλλα στρατηγικής σημασίας στο λιγνίτη από την περιοχή της Αχλάδας, Φλώρινα. Περιεκτικότητες και τρόποι εμφάνισης”, Διπλωματική Εργασία, Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων, Πολυτεχνείο Κρήτης, Χανιά. Stamatouli_Georgia_Dip_2023.pdf (2.09 MB)
- Βλαχάκη Ε. 2023. Περιεκτικότητα και χημικές μορφές λιθίου στις ελληνικές ιπτάμενες τέφρες. Διπλωματική Εργασία, Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων, Πολυτεχνείο Κρήτης, Χανιά. https://dias.library.tuc.gr/files/944f7fdc-826f-427d-8089-749b2806990b/download/Vlachaki_Eleftheria_Dip_2023.pdf
- Τσιλίκα Μαρία, 2023. Διερεύνηση της κατανομής Li, Ce, La στην ιπτάμενη τέφρα Αχλάδας, με μεθόδους εμπλουτισμού και εκλεκτικές εκχυλίσεις. Tsilika_Maria_Dip_2023.pdf (1.11 MB)
- Κεραυνοπούλου Δέσποινα, 2024.Εκχύλιση με καρβοξυλικά οξέα μετάλλων στρατηγικής σημασίας από ιπτάμενη τέφρα της Αχλάδας Φλώρινας. Ανάλυση αποτελεσμάτων με μεθόδους στατιστικής προσομοίωσης. Διπλωματική Εργασία, Σχολή Μηχανικών Ορυκτών Πόρων, Πολυτεχνείο Κρήτης, Χανιά. https://dias.library.tuc.gr/files/db43200a-dd9e-40db-87e3-816a31af17bb/download/Keravnopoulou_Despoina_Dip_2024.pdf
- Λιονάκης Μηνάς και Σπανός Ξενοφών, 2024. Διερεύνηση της κατανομής Li, Ce, La στις ιπτάμενες τέφρες Αγ. Δημητρίου και Μεγαλόπολης, με μεθόδους εμπλουτισμού και εκλεκτικές εκχυλίσεις. https://dias.library.tuc.gr/files/10beb653-38f4-4543-96f9-c39057f0b32f/download/Lionakis-Spanos_Dip_2024.pdf
- Μπαλάσης Αθανάσιος και Τούντας Θεόδωρος, 2026. Ανάκτηση λιθίου από ιπτάμενες τέφρες γαιανθράκων. Εκχύλιση με οργανικά και ανόργανα οξέα. Πολυτεχνείο Κρήτης, Σχολή «Μηχανικών Ορυκτών Πόρων», Χανιά, Σεπτέμβριος, 2026. https://dias.library.tuc.gr/files/e52decd1-84eb-4ee3-93dc-5780cd71715f/download/Balasis-Tountas_Dip_2026.pdf
Πηγή:energypress.gr




















