Ιστορικά Άρματα του 20ου αιώνα-Ου Τσιώμους τ’ς Γιοβάνινας και τoυ τρένου τ’…….

Η πρώτη οργανωμένη παρέλαση αποκριάτικων αρμάτων στην Κοζάνη, έγινε το 1938, επί δημαρχίας Αστερίου Τέρπου. Από τα τέλη όμως του 19ου αιώνα, μερακλήδες Κοζανίτες, μεμονωμένα άτομα αλλά και παρέες μεταμφιεσμένων έκαναν άτυπες παρελάσεις στους δρόμους της πόλης χωρίς καμιά κεντρική επίσημη οργάνωση.

Τα θέματα τους ήταν εμπνευσμένα από την ελληνική μυθολογία, την τοπική ιστορία και παράδοση, τη σύγχρονη ζωή αλλά και επηρεασμένα μερικές φορές από μακρινές και εξωτικές χώρες. Ολόκληρες θεατρικές παραστάσεις παρουσιάζονταν πολλές φορές που χαλούσαν κόσμο και ξεσήκωναν όχι μόνο τους Κοζανίτες αλλά και πολλούς άλλους, από όλες τις Μακεδονικές πόλεις, οι οποίοι έρχονταν σταθερά να τις δουν. Τόσος αληθινός και πειστικός ήταν ο τρόπος που αναπαρίσταναν τα διάφορα γεγονότα.

Ο Τρωικός Πόλεμος, οι Σπαρτιάτες με τα ηρωικά κατορθώματα τους, η ανακάλυψη της Αμερικής, η Γενοβέφα με το ελάφι της στο δάσος, η Καμήλα, το Γαϊτανάκι, οι ξυλοπόδαροι, αναπαραστάσεις γάμων σαν το γάμο του Ψέκα, συγκαταλέγονται μεταξύ των θεμάτων που άφησαν κυριολεκτικά εποχή. Μέχρι και πράγματα που οι Κοζανίτες ποτέ δεν είχαν δει αναπαριστάνονταν όπως ο περίφημος σιδηρόδρομος και οι Ινδιάνοι της Αμερικής του Τσιώμου τ’ς Γιουβάναινας.

Στο Χρονικό της Κοζανίτικης Αποκριάς ως πρόδρομοι της σημερινής παρέλασης αρμάτων αναφέρονται ενδεικτικά ο Ζήσης Αγραφιώτης, που ετοίμασε τον Τρωικό Πόλεμο, ο Δημ. Χαιδόπουλος, ο Μάρκος Ματιάκης, ο Νίκος Γκουζγκούνης, ο Μαρκος Νάνος, ο Ντίνας Σακελάρηςς, ο Νίκος Τσιμηνάκης, Ο Αργύρης Παφίλης, ο Νίκος Φάκας, ο Νίκος Πάπιστας, ο Αστέριος Τιάλιος, ο Τροαντάφυλλος Σιαλβέρας, ο επονομαζόμενος «χαμένη μάσκα», ο Θ. Τσιόπτσιας και ο κουνιάδος του Γ. Σαμ και πολλοί άλλοι .

Μια εντελώς ξεχωριστή περίπτωση ανάμεσα τους αποτελεί ο Τσιώμους (Θωμάς) τ’ς Γιοβάνινας (Γιοβαννίδης ή Ιωαννίδης). Γεννημένος στα 1870 κάπου στη Θράκη ξεριζώθηκε βίαια από τις προγονικές του εστίες όταν στα τέλη του 19ου αιώνα μαζί με τα τρία του αδέλφια, Νιανιάτσιο, Νιάκο και μια αδελφή, αναγκάστηκε να πάρει το δρόμο της προσφυγιάς. Με όχημα το τρένο τα τρία αδέλφια πέρασαν από τα παλιά Βοδενά (Εδεσσα), πριν καταλήξουν προσωρινά στο Αμύνταιο. Από κει προχώρησαν μέχρι τα Άγραφα, προτού μετακινηθούν εκ νέου και ριζώσουν οριστικά στην Κοζάνη, στην οποία δημιούργησαν μεγάλες οικογένειες και οι τρεις παίρνοντας Κοζανίτισες γυναίκες.

Στη νέα του πατρίδα, ο Τσιώμους απέκτησε 5 παιδιά και ως επαγγελματίας διακρίθηκε στην επεξεργασία του ξύλου. Έφτιαχνε εξαιρετικά καλαπόδια για παπούτσια και ήταν γενικά ένας πολύ καλός τεχνίτης ξύλου. Σκάλιζε μέχρι και σκάλες με ιδιαίτερη τέχνη όπως μια ξύλινη εσωτερική σκάλα στο σπίτι του που κατασκεύασε ο ίδιος.

Το σπουδαιότερο όμως προτέρημα του ήταν ότι, αν και ξένος, μπολιάστηκε σε τέτοιο βαθμό στο κοζανίτικο πνεύμα και κασμέρι που λάμβανε μέρος ψυχή τε και σώματι στις γιορτές της Κοζανίτικης Αποκριάς. Κάθε χρόνο, παρέα με άλλους φίλους του, ντόπιους Κοζανίτες, συμμετείχε στο αποκριάτικο ξεφάντωμα, κρατώντας για τον εαυτό του πάντα τον κυρίαρχο ρόλο στα μασκαρέματα. Επινόησε και υλοποίησε πρωτότυπα θέματα, τα οποία άφησαν εποχή και έμειναν στην ιστορία της Κοζανίτικης Αποκριάς.

Το πιο χαρακτηριστικό του άρμα ήταν ο σιδηρόδρομος, που κατασκεύασε γύρω στα 1909. Ένα μεταφορικό μέσο κυριολεκτικά άγνωστο στους περισσότερους Κοζανίτες, παρόλο που μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο πολλές φορές ήρθε στο προσκήνιο το αίτημα κατασκευής του. Το σύνθημα να προχωρήσει η σιδηροδρομική σύνδεση Αμυνταίου -Κοζάνης-Καλαμπάκας επανερχόταν στην Κοζάνη σε κάθε εκλογική αναμέτρηση του Α΄ μισού του 20ου αιώνα παραμένοντας ανικανοποίητο για περισσότερο από 50 χρόνια. Η σιδηροδρομική σύνδεση Πτολεμαίδας –Αμυνταίου δεν εγκαινιάστηκε παρά το 1952 και της Κοζάνης –Πτολεμαίδας το 1956. Ήταν ένα ζήτημα που στοίχειωσε για πολλά χρόνια τους Κοζανίτες δίνοντας λαβή σε μπόλικη σάτυρα και κασμέρι. Παροιμιώδης έμεινε η φράση «Να σε κόψει το τρένο της Καλαμπάκας».

Την Αποκριά του 1909, ο Τσιώμος όχι μόνο κατασκεύασε με ξύλινες τάβλες το πρώτο βαγόνι του πολυσυζητημένου σιδηροδρόμου, αλλά ως πολυμήχανος τόβαλε και μπρος χρησιμοποιώντας τροχούς από ποδήλατο. Κατάφερε μάλιστα να το κάνει να βγάζει και καπνό από ένα φουγάρο που πρόσθεσε ανάβοντας στεγνές βουνιές αγελάδας στη βάση του. Κρέμασε και ένα κουδούνι για εγερτήριο σάλπισμα και φωνάζοντας «Άλλος για το τρένο», ξεκίνησε το υπέροχο ταξίδι του από τον Κήπο του Τερζή μέχρι το Δημαρχείο με μοναδικούς συνεπιβάτες του τα δυο μικρά παιδιά του, τον Τάσο. και την Ελένη. Μ’ αυτόν τον τρόπο κατάφερε να το κυλήσει μέχρι το τέρμα της οδού Βενιζέλου, πριν το βαγόνι κυριολεκτικά διαλυθεί μετά τα τραντάγματα που δέχτηκε. Ένας πραγματικός άθλος για την εποχή του γι’ αυτό και πέρασε στην ιστορία.

Μια άλλη φορά, το 1927 , μ’ αφορμή το τρίχρονο ταξίδι στην Αμερική του Γιώργου Κωσταρέλλα, γαμπρού του στην κόρη του Ελένη, ο Τσιώμους εμπνεύστηκε τους «Ιθαγενείς της Αμερικής» φκιάχνοντας μόνος του καταπληκτικές στολές όπως φαίνεται και στην αντίστοιχη φωτο. Ο ίδιος, ομορφάντρας 2 μέτρα, αναπαριστά στο κέντρο τον αρχηγό της φυλής, παρέα με τους φίλους του Τιάλιο Αστέριο αριστερά, Ν. Φάκα δεξιά και Νίκο Πάπιστα στα πόδια του.

Ο Τσιώμος πέθανε το 1953, πλήρης ημερών αφήνοντας, παρότι πρόσφυγας, το γερό του αποτύπωμα των 2 μέτρων στο κοζανίτικο καρναβάλι. Το μπόλι του στην Κοζανίτικη Αποκριά έπιασε καλά αφού πέρασε στα ανίψια του, Περιστέρα Ιωαννίδη-Μαντώ και Θόδωρο Ιωαννίδη, παιδιά του αδελφού του Νιανιάτσιου, που συμμετείχαν ενεργά στα καρναβάλια για πολλά χρόνια. Ο Θόδωρος μάλιστα πρωταγωνιστούσε μαζί με άλλους στο Φανό Αλώνια για περισσότερο από 20 χρόνια.

Πολλά χρόνια μετά τον ιστορικό του σιδηρόδρομο, στη δεκαετία του ’50, οι Κοζανίτες ξαναέφτιαξαν άρμα με σιδηρόδρομο τις Αποκριές παρουσιάζοντας αυτή τη φορά στην παρέλαση το τρένο της Καλαμπάκας, ένα ανεκπλήρωτο μέχρι σήμερα όνειρο τους…….!

Φανή Φτάκα-Τσικριτζή

Βιβλιογραφία
Αποκριά Στην Κοζάνη, της Ματίνας Τσικριτζή-Μόμτσιου, ΔΕΠΑΚ 2000
Κοζανίτικες Διαδρομές, του Ιωάννη Γ. Κορκά, Κοζανη, 2008
Μαρτυρίες των εγγονών του Τσιώμου: Κατίνας Κωσταρέλλα-Σαμαρά, Ιωάννη Γ. Κωσταρέλλα και Θωμά Ιωαννίδη όπως και της ανιψιάς του Περιστέρας Ιωαννίδη-Μαντώ.
Φωτο Τρένου Καλαμπάκας: Οικογενειακό Αρχείο ταξιτζή Τάκη Κόκκα